Τα κόκκινα αυγά

Η κάθε γιορτή έχει και τα εθιμικά σύμβολά της, όχι μονάχα τα εκκλησιαστικά και θρησκευτικά, αλλά και τα κοσμικά, που ξέρει καλά να εκμεταλλεύεται το εμπόριο και που από την άποψη αυτή ενδιαφέρουν επίσης τη λαογραφία.

[…] Τα ζαχαροπλαστεία λοιπόν και τα καταστήματα έβγαλαν και φέτος τα εμπορεύσιμα σύμβολα του Πάσχα, που όσο κι αν φαίνονται πολλά και ποικίλα, μπορούν να χωριστούν σε έξι βασικούς κύκλους: στο αυγό, στον λαγό, στις καμπάνες, στο αρνί, στα πυροτεχνήματα και στο τσουρέκι.

Το αυγό

Είναι παγκόσμια σχεδόν η χρήση του στον χριστιανικό κόσμο τις μέρες αυτές. Οι ερμηνείες που δίνονται για την προτίμησή του, και μάλιστα σε χρώμα κόκκινο, είναι πολλές. Υποστηρίζουν ότι το αυγό, αφού είναι πηγή ζωής, συμβολίζει και στα χριστιανικά χρόνια ό,τι και στα παλιά: την ανανέωση της ζωής και την ευετηρία. Για το χρώμα του λέγεται ότι θυμίζει είτε προχριστιανικούς θανάτους θεών (π.χ. του Αδωνη και του Αττη), είτε το αίμα του εβραϊκού προβάτου ή, τέλος, το αίμα του Χριστού.

Αλλά είναι κοινή και η λαϊκή παράδοση για το παράξενο άκουσμα, που εξηγεί απλά: «Οταν είπαν πως αναστήθηκε ο Χριστός, κανείς δεν το πίστευε. Μια γυναίκα, που κρατούσε στο καλάθι της αυγά, φώναξε: “Μπορεί από άσπρα να γίνουν κόκκινα;”. Και, ω του θαύματος, έγιναν!».

Υπάρχει όμως για το έθιμο των αυγών κι η ορθολογιστική ερμηνεία: Τώρα τη Σαρακοστή τα νηστεύουν όλοι στην εξοχή (μάλιστα παλιότερα) και γι’ αυτό περισσεύουν. Είναι κιόλας η εποχή που οι κότες τα γεννούν με ευκολία. Τι θα έκαναν τόσα αυγά οι νοικοκυρές; Τα φύλαγαν λοιπόν για το Πάσχα κι όταν έβρισκαν ευκαιρία, άρχιζαν να τα κάνουν δώρα-αμοιβή στα παιδιά: την Πρωτομαρτιά για τα κάλαντα με τα χελιδονίσματα, το Σάββατο του Λαζάρου και τη Μ. Πέμπτη το ίδιο.

Αλλά πιο πολύ την ημέρα της Λαμπρής τα αυγά ήταν το πιο πρόχειρο και άφθονο φαγώσιμο που μπορούσαν να φιλέψουν. Τα έβαφαν λοιπόν κόκκινα, που είναι χρώμα χαρούμενο και ξορκιστικό (εδώ μπορούμε να σεβαστούμε κι όλες τις άλλες ερμηνείες), τα έβαφαν και κίτρινα και μπλε και ροζ, ή τα άφηναν άσπρα αν είχαν πένθος. Συχνά τα στόλιζαν με ξόμπλια και ζωγραφιές για να γίνουν πιο ευχάριστα. Τα πλούμιζαν τεχνικά με μαργαρίτες και φτέρες και με αγριολούλουδα του ελληνικού κάμπου. [Πάντως το χρώμα του αίματος είναι ζωή].

Η έννοια του δώρου λοιπόν κυριαρχεί στο έθιμο των αυγών, και μάλιστα των μεγάλων προς τους μικρούς ή των πλουσίων στους φτωχούς, σύμφωνα και με την πασχαλινή εντολή της Εκκλησίας. Ξέρουμε από παλιές βυζαντινές μαρτυρίες ότι το Πάσχα συνηθίζονταν δίχως άλλο τα δώρα, το αυγό όμως έγινε συμβολικό της γιορτής και το έδιναν αμοιβαία αργότερα κι οι μικροί στους μεγάλους, οι μαθητές στον δάσκαλο, οι πιστοί στον Πατριάρχη, οι υπήκοοι στον βασιλιά (Πρβλ. Ν. Πολίτου, Λ. Συμμ. Α’ 75-76).

Αυτήν την έννοια του εορταστικού δώρου ακολούθησαν στα νεότερα χρόνια τα ζαχαροπλαστεία κι έφτασαν στα ποικίλα κατασκευάσματα των αυγών από καραμέλα και σοκολάτα ή στα χαρτονένια και βακελίτικα σήμερα, που τα παραγεμίζουν με άλλα μικρότερα και με ζαχαρωτά.

Από το αυγό ξεπήδησαν έπειτα πλήθος συγγενικά σύμβολα, που χρησιμοποιούνται επίσης από το εμπόριο κι από τα μαγαζιά και τα βλέπουμε σχεδιασμένα στις διαφημίσεις και στα καρτ ποστάλ. Είναι τα κίτρινα πουλάκια πρώτα, οι νεοσσοί, που βγαίνουν από το αυγό (επιτυχημένος συμβολισμός της Ανάστασης, αλλά τραγικός για τους νεοσσούς), έπειτα οι κότες που τα γεννούν, οι φωλιές όπου βρίσκονται κι ο κόκορας που τα φέρνει…

Αντλησα πληροφορίες από το βιβλίο «Πασχαλινά και της Ανοιξης» του Δημ. Σ. Λουκάτου, εκδόσεις Φιλιππότη, Α’ έκδοση 1980.

Σας εύχομαι ένα Καλό Πάσχα με όμορφα κόκκινα αυγά!

Ο λαγός του Πάσχα

Στις γερμανικές χώρες ιδιαίτερα ο λαγός του Πάσχα (Osternhase) έρχεται από την εξοχή και φέρνει τ’ αυγά στα παιδιά.

Το ζώο αυτό παρουσιάζεται με μαγικές ιδιότητες σε πολλές παραδόσεις στους ξένους λαούς κι είναι συνήθως ταξιδευτής ταχυδρόμος, αλλά και καλό πνεύμα της βλάστησης, πράγμα που το συναντάμε και σε ελληνικά έθιμα θερισμού.

Η ευρωπαϊκή λοιπόν παράσταση του λαγού-αυγοφόρου μπήκε και στη νεοελληνική εθιμοτεχνία και χρησιμοποιήθηκε σε ποικίλα σχέδια και σκηνές. Ο λαγός κουβαλά αυγά με τ’ αμάξι του, τα λαγουδάκια σε φωλιά κόκκινη περιμένουν τη μητέρα τους.