Ρατσισμός και πολιτισμός: Οι Σαϊντού και οι πολιτισμικές υπεροχές

Ο πολιτισμός επινόησε τον ρατσισμό ή ο ρατσισμός τον πολιτισμό; Οι άνθρωποι διαιρούνται σε φυλές και οικοδομούν διαφορές αγεφύρωτες, βάσει των φυλών και των πολιτισμών. Έτσι, δημιουργούνται ρατσιστικές προκαταλήψεις και ιδεολογίες. Ο Σαϊντού Καμαρά είναι η ζωντανή ενσάρκωση της δαιμονοποίησης της κουλτούρας του υποκειμένου και της κραταιότητας της πεποίθησης της δικής μας πολιτισμικής υπεροχής. Η ζωή του ξένου είναι, δηλαδή, πιο ασήμαντη από τη δική μας, ενώ αποκτά αξία μόνο όταν εκείνος αποδεικνύει πως έχει ξεχωριστές ικανότητες. Έχετε σκεφτεί πώς θα βιώνατε την εμπειρία να μεγαλώνετε σε μια χώρα που θα σας αρνιόταν το δικαίωμα της ταυτότητας και του ανήκειν; Έχετε αναρωτηθεί πώς θα νιώθατε εάν, ως ξένοι, για να αποκτήσετε δικαίωμα σε αυτή την ταυτότητα –δηλαδή στην ιθαγένεια– θα έπρεπε να αποδείξετε πως έχετε ιδιότητες σούπερ ήρωα όπως το να σημειώνετε επιδόσεις ρεκόρ στο μπάσκετ όπως ο Γιάννης Αντετοκούνμπο ή εικοσάρια στον έλεγχο όπως ο Σαϊντού Καμαρά;

Ποια είναι η σχέση της νεωτερικότητας με την ταυτότητά μας; Σε τι εξυπηρετεί ψυχικά η αντίληψη πως τα δικά μας πολιτικά και πολιτισμικά συστήματα είναι ανώτερα σε μια κοινωνία πολιτισμικής ετερότητας και ανομοιογένειας;

Η ταυτότητα, η οποία έχει αναδειχθεί σε φλέγον θέμα στο κοινωνικό πεδίο, δεν είναι κάτι μόνιμο, αλλά βρίσκεται σε διαρκή μετασχηματισμό. Οι ταυτίσεις, σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεώρηση, βρίσκονται σε κίνηση και ρευστότητα. Το Εγώ συγκροτείται δηλαδή από πολλαπλές ασυνείδητες ταυτίσεις. Η κατασκευή δύσκαμπτων ταυτοτήτων συμβαίνει όταν αισθανόμαστε απειλητική την κινητικότητα των ταυτίσεων. Έτσι παγώνουμε ένα μέρος των ταυτίσεων και μεταθέτουμε στη σκηνή του συλλογικού αυτό που συμβαίνει μέσα μας. Για να ορίσουμε τον εαυτό μας, πρέπει να διαφοροποιηθούμε από τον άλλο. Η άρνηση του διαφορετικού/του ξένου είναι σύμφυτη στην ανθρώπινη φύση, ενώ η περιφρόνηση του άλλου βοηθά στη δικαιολόγηση της απόρριψης. Νομιμοποιούμαστε να τον εκδιώξουμε ως υπάνθρωπο και να τον δεχτούμε μόνο εφόσον τον κρίνουμε «άξιο» να υπάρχει ανάμεσά μας.

Ο Σαϊντού Καμαρά ενδέχεται να έχει κριθεί «άξιος» μιας ευκαιρίας στην Ελλάδα, γιατί αρίστευσε στο σχολείο. Ο Γιάννης Αντετοκούνμπο κρίθηκε «άξιος» να είναι Έλληνας γιατί διακρίθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο. Εάν ο πρώτος δεν είχε αριστεύσει και ο δεύτερος δεν είχε ξεχωρίσει, θα ήταν αόρατοι, ακόμα ένας πρόσφυγας κι ακόμα ένας μετανάστης, ανάμεσα σε τόσους άλλους. Δε θα είχαν δικαίωμα στο άσυλο ή στην ιθαγένεια και προφανώς δε θα τους είχαμε «γνωρίσει». Διότι δεν είμαστε μια χώρα με πολιτική διαμόρφωσης πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Δεν επιζητούμε την αφομοίωση των διαφορετικών εθνικών ομάδων που μεταναστεύουν, όπως οι ΗΠΑ και ο Καναδάς. Δεν είμαστε μια χώρα που δίνει βάρος στην έννοια του πολίτη, δίνοντας την ιθαγένεια σε όλους τους ξένους που γεννιούνται στη χώρα.

Είμαστε μια χώρα που μετατράπηκε από χώρα αποστολής μεταναστών σε χώρα υποδοχής μεταναστών, μια χώρα, η οποία, βάσει μιας σχετικά πρόσφατης έρευνας, ήρθε τέταρτη ανάμεσα σε 34 χώρες της Ευρώπης στο πεδίο της ταύτισης της θρησκείας με την εθνική ταυτότητα. Στην ίδια έρευνα, η Ελλάδα είχε καταλάβει την πρώτη θέση σε ολόκληρη την Ευρώπη στην πεποίθηση ότι ο πολιτισμός μας είναι ανώτερος όλων των άλλων (89%). Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη μελέτη, οι ανατολικές χώρες διακρίνονται από υψηλά ποσοστά πίστης στην πολιτισμική τους ανωτερότητα έναντι όλων των άλλων.

Οι Έλληνες διακρίνονται, ωστόσο επιπλέον, από χαμηλά ποσοστά προθυμίας να αποδεχθούν στην οικογένειά μας τόσο μουσουλμάνους όσο και Εβραίους, κάτι που δεν ισχύει ούτε στις ανατολικές χώρες. Επιπλέον, το 74% των Ελλήνων είχε υποστηρίξει ότι η καταγωγή, δηλαδή το αίμα, και η εθνική ταυτότητα ταυτίζονται. Στην πλειονότητά τους πιστεύουν ότι δεν μπορεί να είναι Έλληνας κάποιος που δεν γεννήθηκε στην Ελλάδα.

Σε τι οφείλεται η φυλετική συνείδηση και η συνακόλουθη ανωτερότητα της δικής μας φυλής; Μια κοινωνία εγκαταλείπει τη φιλοξενία και την αποδοχή του ξένου όταν έχει αποπροσωποποιηθεί το Εγώ της, όταν δεν μπορεί να διαχειριστεί την ετερότητα εντός της. Μια κοινωνία προβάλλει έξω αυτό που δεν έχει ενσωματωθεί στη σχέση της με τον ίδιο της τον εαυτό. Η αποικιακή εμπειρία δεν έχει τελειώσει, παρόλο που έχει παρέλθει η εποχή της αποικιοκρατίας. Και αυτό δεν αφορά φυσικά αποκλειστικά τις πρώην αποικιοκρατικές δυνάμεις ή τα πρώην εξαρτημένα έθνη. Αν ο λόγος της νεωτερικότητας θεμελιώθηκε πάνω στην αντίληψη πως το υποκείμενο ορίζει την ταυτότητά του μέσα από την καθυπόταξη της ετερότητας, ας ελπίσουμε πως ο μετανεωτερικός λόγος θα καταφέρει, κάποια στιγμή, να ορίσει την υποκειμενικότητα λαμβάνοντας πραγματικά υπόψη την ετερότητα.