Σχέσεις εξουσίας

Ο διάλογος γύρω από τον πρωταθλητισμό και την ψυχική υγεία επανήλθε στο προσκήνιο πριν από μερικούς μήνες, όταν η Αμερικανίδα πρωταθλήτρια Σιμόν Μπάιλς αποσύρθηκε από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Τόκιο για να προστατεύσει τον ψυχισμό της.

Πριν από μερικές εβδομάδες μια ψυχολογική κακοποίηση στον πάγο έλαβε χώρα στους Χειμερινούς Αγώνες του Πεκίνου με θύμα τη 15χρονη Ρωσίδα πρωταθλήτρια στο καλλιτεχνικό πατινάζ. Η σκληρότητα με την οποία αντιμετώπισε την Καμίλα Βαλιέβα η προπονήτριά της Ετερι Τουτμπερίτζε μας υπενθύμισε ότι αθλητές πρώτης γραμμής αντιμετωπίζονται ως ανθρώπινες μηχανές ή ως υπεράνθρωποι.

Η Καμίλα, προτού γίνει αποδέκτρια αυτής της σκληρής μεταχείρισης, είχε βρεθεί στο επίκεντρο μιας υπόθεσης ντόπινγκ εγείροντας ερωτήματα γύρω από την εμπλοκή της σε ένα σκάνδαλο χρήσης απαγορευμένων ουσιών. Ηταν ωστόσο κάτω από 16 ετών και είχε προλάβει να κλέψει την παράσταση με τις δύο τετραπλές περιστροφές.

Το βάρος του σκανδάλου όμως μάλλον ήταν δυστάβαχτο. Η Καμίλα κυριεύτηκε από άγχος πάνω στον πάγο, έπεσε στην πίστα και άρχισε να κλαίει. Κανένας δεν βρέθηκε να την υποστηρίξει ψυχοσυναισθηματικά. Η αποδοχή της ήταν σε άμεση συνάρτηση με την επίδοσή της. Ετσι έγινε αποδέκτρια μιας ψυχρής υποδοχής από τους περισσότερους και μιας επιθετικής συμπεριφοράς από την αρχιπροπονήτριά της.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που είδαμε αθλητή να αποχωρεί με κατεβασμένο το κεφάλι και να θέλει να εξαφανιστεί μέσα στο πλήθος, ακούγοντας εξευτελιστικές παρατηρήσεις για την επίδοσή του από τον προπονητή του και να βιώνει αυτή τη σχέση ως πηγή άγχους και δυσφορίας.

Σύμφωνα με παλαιότερη μελέτη των Tomlinson και Yorganci, η θέση του αθλητή και του προπονητή στη σχέση είναι άνιση. Η συγκεκριμένη σχέση χαρακτηρίζεται συνεπώς από άνιση κατανομή εξουσίας και δύναμης. Η δε αθλήτρια είναι το πιο ανίσχυρο μέλος της σχέσης με αποτέλεσμα να υφίσταται ακόμα μεγαλύτερη πίεση και στρες.

Τι είναι αυτό που νομιμοποιεί έναν προπονητή να μειώνει τον αθλητή του είτε ιδιωτικά είτε σε κοινή θέα; Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία που ωθούν τους αθλητές να ξεπεράσουν τον εαυτό τους και να καταφέρουν το ανέφικτο; Και για ποιο λόγο οι αθλητές ανέχονται βίαιες συμπεριφορές από τους προπονητές τους, όπως ψυχολογική κακοποίηση;

Η αθλητίατρος και ψυχαναλύτρια Claire Carrier είχε προσεγγίσει τον τρόπο που διαχειρίζεται ένας προπονητής το σώμα ενός κορυφαίου αθλητή και τους μηχανισμούς σαγήνης όσον αφορά τη μετάδοση της αθλητικής επάρκειας στο βιβλίο της «Ο πρωταθλητής, η ζωή του, ο θάνατός του», αναδεικνύοντας την έλλειψη ταυτότητας των αθλητών εκτός του αθλητισμού.

Βάσει μελέτης της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής, οι αθλητές που κάνουν πρωταθλητισμό, συμπεριλαμβανομένων των ολυμπιακών αθλητών, αντιμετωπίζουν άγχος και κατάθλιψη σε ποσοστό 45%. Ο ανταγωνισμός σε αθλητές μικρής ηλικίας δημιουργεί συχνά έντονο άγχος -που βιώνεται ως απειλή για κάτι ακαθόριστο και όχι απαραίτητα σχετιζόμενο με τον επικείμενο αγώνα- καθώς και ένα βασανιστικό αίσθημα αντιπαλότητας και σύγκρισης που ενδέχεται να τους συνοδεύει σε όλα τα πεδία της ζωής τους. Υπάρχει συνεπώς μια ευαλωτότητα εξαιτίας των σκληρών προγραμμάτων, του ανταγωνισμού, του στρες, της έλλειψης ταυτότητας εκτός του αθλητισμού, του αισθήματος κατάρρευσης μετά τους αγώνες.

Η ανάγκη επανεκπαίδευσης των προπονητών και ενημέρωσής τους για την ψυχολογία των αθλητών μοιάζει επιτακτική, καθώς η λειτουργία αυτής της σχέσης «αθλητή-προπονητή» δεν περιορίζεται στην αθλητική απόδοση, αλλά επεκτείνεται στην προσωπική και κοινωνική ανάπτυξη του αθλητή. Οπως είναι αναγκαίο το να λάβουν οι αθλητικοί ψυχολόγοι υπ’ όψιν τους «θεωρίες, ιδέες και μεθοδολογίες από άλλες περιοχές της ψυχολογίας», έτσι ώστε να μην εγκλωβίζουν τους αθλητές τους μέσα στην ταυτότητα του αθλητή.

Ο διάλογος γύρω από τη σχέση της ψυχικής υγείας και του πρωταθλητισμού άνοιξε όταν ο κορυφαίος πρωταθλητής κολύμβησης Μάικλ Φελπς παρότρυνε πριν από χρόνια όλους τους αθλητές να μην αγνοούν τα αρνητικά τους συναισθήματα, να μιλούν γι’ αυτά και να μη νιώθουν ντροπή. «Δεν είμαστε μόνο αθλητές ή διασκεδαστές. Είμαστε και άνθρωποι» είχε πει, αναδεικνύοντας την ανάγκη ανάδυσης μιας άλλης ταυτότητας πέραν της αθλητικής και ανοίγοντας τον δρόμο προαγωγής της ψυχικής υγείας και φροντίδας των αθλητών που αντιμετωπίζουν θέματα ψυχικής υγείας.

Εχει προλάβει άραγε η 15χρονη Ρωσίδα να χτίσει άλλη ταυτότητα πέραν του αθλητισμού;

Για να κατακτήσουν οι αθλητές το δικαίωμα σε άλλη ταυτότητα, πέραν της αθλητικής, εκτός από την επανεκπαίδευση των προπονητών, είναι απαραίτητο να αποδομήσουμε την κοινωνική αναπαράσταση του πρωταθλητισμού, δηλαδή του πρωταθλητή-υπερανθρώπου ή του πρωταθλητή-μηχανή, ώστε να δημιουργηθούν νέες ταυτίσεις για τους αθλητές.