Ανεργία, πείνα και ξεσηκωμός στη Λέσβο του 1936

Στις αρχές Φεβρουαρίου του 1936 η εφημερίδα «Ταχυδρόμος» της Λέσβου γράφει ότι η ανεργία των εργατών και των αγροτών είναι μεγάλη, «στερούνται και του επιουσίου […] οι αγρόται πεινούν κυριολεκτικώς», προτείνει να οργανωθούν συσσίτια στα χωριά και προφητικά γράφει και προειδοποιεί: «η πείνα είναι κακός σύμβουλος».

Στις 10 του μήνα «καθ’ ολόκληρον την ημέραν κατέφθανον εκ της υπαίθρου ομάδες χωρικών πεινόντων διά να ζητήσουν εργασίαν και άρτον. Επίσης κατέφθανον επιτροπαί εκ διαφόρων χωρίων διά να ζητήσουν οικονομικήν ενίσχυσιν».

Κάποιοι πήγαν στο Δημαρχείο και απαιτούσαν βοήθημα για να ταΐσουν τα παιδιά τους. Αλλοι πήγαν στο σπίτι του δημάρχου Μάνδρα και ζήτησαν να εργαστούν στα δημοτικά έργα. Η άσχημη κατάσταση κι η δυστυχία τους ήταν τέτοια «ώστε πεινώντες εργάται και χωρικοί και γυναίκες να πολιορκήσουν τα αρτοποιεία Μολυβιάτη και Πατάκα διά να κορέσουν την πείνα των με έν τεμάχιον άρτου».

Παρόμοια καταγραφή κάνει κι η εφημερίδα «Δημοκράτης»: «Χθες εσημειώθησαν αι πρώται εκδηλώσεις της απελπισίας του άνεργου πληθυσμού της πόλεώς μας. Ομάδες εξ αμφοτέρων των φύλων εισόρμησαν εις το αρτοποιείον του κ. Γ. Μολυβιάτη και προέβησαν εις διαρπαγήν άρτων».

Για να προστατευτούν οι φούρνοι, η αστυνομία έστειλε άνδρες για να συγκρατήσουν και «ν’ απομακρύνουν εκείθεν τα πεινώντα πλήθη». Και συνεχίζει: «τα επεισόδια δεν θα λείψουν εις το μέλλον και ίσως δεν θα είναι και άνευ συνεπειών γενικωτέρας κοινωνικής σημασίας».

Στις 3.30 το απόγευμα πραγματοποιήθηκε συγκέντρωση μπροστά από το Δημαρχείο, περίπου χιλίων ανέργων εργατών με τα γυναικόπαιδά τους, για να ζητήσουν βοηθήματα. Η αστυνομία έλαβε εντολή να διαλύσει τους συγκεντρωμένους, αλλά αυτό δεν έγινε κατορθωτό.

Κάποια στιγμή οι αστυνομικοί άρχισαν να πυροβολούν στον αέρα. Ομως «είς μυστικός πράκτωρ της αστυνομίας με γκρίζα καμπαρτίνα επυροβόλησεν κατά του πλήθους, το οποίον προ της βαρβάρου αυτής και δολοφονικής αποπείρας όρμησε εναντίον του και τον εκακοποίησε». Από τους πυροβολισμούς τραυματίστηκαν ο αχθοφόρος Σπύρος Τσακαλάκης, ο ξυλουργός Σωτήρης Κοσμάς και ο ραπτεργάτης Στέλιος Τζαβέλας.

Ανδρες και γυναίκες επιτέθηκαν κατά αστυνομικών, τους καταδίωξαν μέσα στην αγορά, πέταξαν πέτρες. Από τον πανικό που δημιουργήθηκε και με φόβο λεηλασίας έκλεισαν τα καταστήματα, αλλά οι εξεγερμένοι ζητούσαν μόνο ψωμί και δουλειά. Στις 4 το απόγευμα άλλοι 400 άνεργοι συγκεντρώθηκαν στη νομαρχία ζητώντας δουλειά και βοηθήματα. Κάποιοι «επετέθηκαν κατά του καφενείου “Πανελλήνιον”, θραύσαντες τα προς την αγοράν τζάμια του, διότι εθεωρήθη η ραστώνη των θαμώνων του ως πρόκλησις κατά του πάσχοντος λαού». Προς ενίσχυση της αστυνομίας στάλθηκαν στρατιωτικές περίπολοι.

Παράλληλα η αστυνομία του χωριού Πάμφιλα οδήγησε στο δικαστήριο έξι συλληφθέντες ανέργους για να δικαστούν. Τότε σχηματίστηκε επιτροπή κατοίκων η οποία συνοδευόμενη από περίπου χίλιους ανέργους διαδηλωτές συναντήθηκε με τον εισαγγελέα. Ομως κρατήθηκαν και αυτοί. Οταν οι διαμαρτυρόμενοι απείλησαν να εισέρθουν στο δικαστικό μέγαρο, οι αστυνομικές δυνάμεις άρχισαν να πυροβολούν πάνω από τους διαδηλωτές. Οι οποίοι επιτέθηκαν με πέτρες και έσπασαν όλα τα τζάμια της πρόσοψης και της βόρειας πλευράς του δικαστηρίου. Τις προσπάθειες των χωροφυλάκων ενίσχυσε μία διμοιρία στρατιωτών. Οι οποίοι χωρίς να κάνουν χρήση των όπλων επιχείρησαν να απωθήσουν τους διαδηλωτές.

Αργά το απόγευμα άρχισε η πρώτη διανομή ψωμιού. Στις 5 συνεδρίασε επιτροπή στη Μητρόπολη για να αντιμετωπίσει την έκρυθμη κατάσταση που δημιουργήθηκε στην πόλη της Μυτιλήνης. Αποφάσισαν να διενεργηθούν έρανοι υπέρ των ανέργων, να ξεκινήσουν κοινοτικά έργα στους δήμους και στις κοινότητες του νησιού και να παρασχεθούν βοηθήματα. Από τις 11 του μήνα άρχισε να μοιράζεται ψωμί σε τέσσερα κέντρα της πόλης και στα χωριά, για να αντιμετωπιστεί η πείνα των κατοίκων. Την ίδια μέρα άρχισε και ο έρανος.

Τα γεγονότα κατέγραψαν και οι τρεις ημερήσιες εφημερίδες της Μυτιλήνης, «Ταχυδρόμος», «Δημοκράτης» και «Το Φως». Ολες κατακρίνουν τους πυροβολισμούς. Ο βενιζελικός «Ταχυδρόμος» και ο παπανδρεϊκός «Δημοκράτης» τους χαρακτηρίζουν άστοχους και αψυχολόγητους και ο πρώτος γράφει ότι «ο υπεύθυνος των πυροβολισμών πρέπει να τιμωρηθεί, διά να μάθει ότι εις την καρδίαν της πόλεως δεν γίνονται κυνήγια αγριοβουβάλων».

Αντίθετα το συντηρητικό «Φως», ενώ γράφει ότι «δεν αντιμετωπίζεται κύριοι με σφαίρας η πείνα του λαού», σε επόμενο δημοσίευμα «είδε» και «ανατρεπτικά στοιχεία» και κομμουνιστές, οι οποίοι «ηθέλησαν να εκμεταλλευτούν – έπραξαν το καθήκον των απέναντι της ιδεολογίας εις την οποίαν πιστεύουν». Συμπληρώνει ότι δεν πρέπει να «φορτώσομεν όλα τα στραβά» στους χωροφύλακες γιατί «έπραξαν το καθήκον των».

Στις 12 Φεβρουαρίου εκδίδεται από κοινού ανακοίνωση της Γενικής Διοίκησης, του εισαγγελέα και του διοικητή χωροφυλακής. Αναφέρει τα μέτρα που λήφθηκαν για την αντιμετώπιση της ανεργίας και συνιστά στους πολίτες «να απόσχωσιν πάσης συγκεντρώσεως και να μη παρασυρθώσιν υπό τοιούτων εκμεταλλευτών».

Στις 17 του μήνα συνελήφθησαν ως υποκινητές της εξέγερσης οι Ι. Βαλλίδης, Ν. Πνευματίκας, Γ. Μπάμπος, Γ. Μόσχος, Αντωνέλλης και Α. Φαμελίτης· από αυτούς οι πέντε πρώτοι προφυλακίστηκαν. Την ίδια μέρα συνελήφθη και ο Αλέκος Ζαχαριάδης. Το Πανεργατικό Κέντρο Λέσβου εξέφρασε τη διαφωνία του και ζήτησε την αποφυλάκισή τους. Ενδιαφέρον στοιχείο είναι το κοινό τηλεγράφημα των τριών λεσβιακών εφημερίδων προς την κυβέρνηση και τις αθηναϊκές εφημερίδες με το οποίο ζητούν την απόλυση των συλληφθέντων.

Ως κατακλείδα μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον Στρατή Παπανικόλα, όταν έγραψε στη σατιρική του εφημερίδα «Ο Τρίβολος» ότι το μοίρασμα του ψωμιού «είχε μαγικά αποτελέσματα. Αυτό έδειξε πως δεν ήτανε αναρχική ή πολιτική η εξέγερση. Ητανε για το ψωμί».

*Συγγραφέας, διδάκτορας Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας