Οποιος είχε την τύχη να δει τον Ιώκο σε κάποιες από τις εμφανίσεις του, τα drag shows ή τα visual poems του, πριν ή μετά την ερμηνεία του στο βραβευμένο «Η απόσταση ανάμεσα στον ουρανό κι εμάς» του Βασίλη Κεκάτου που τον έκανε πιο γνωστό, δύσκολα θα μπορούσε να τον ξεχάσει. Υπάρχει κάτι στη θαρραλέα ευαισθησία του, στην εύθραυστη ευθύτητά του, που χαράσσεται στη μνήμη και σε κάνει να ξέρεις πως αυτός ο καλλιτέχνης είναι ξεχωριστός.
Το «Εργο για έναν άνθρωπο μονάχα – Μέρος Πρώτο», με την «Αντίστροφη αφιέρωση» της Μάτσης Χατζηλαζάρου να ακούγεται στη δική της απαγγελία, παρουσιάζεται στη Μάντρα του Onassis Culture για έναν θεατή τη φορά: ένας ερμηνευτής, ένα απόν ερωτικό αντικείμενο, ένας παρών μάρτυρας, που ενσωματώνει τα λόγια στην προσωπική του ιστορία, κι αν το επιθυμεί, την καταθέτει στην έξοδο με τις δικές του λέξεις.
● Το έργο είναι το βίντεο, η εγκατάσταση, η δράση που συμβαίνει βγαίνοντας. Από πού ξεκίνησε;
Ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2017 όταν άκουσα πρώτη φορά το ποίημα με τη φωνή της Μάτσης Χατζηλαζάρου. Με βρήκε σε μια στιγμή που με διέλυσε. Ξεκινήσαμε να δουλεύουμε με τον Παναγιώτη Μανουηλίδη – τον Panú, τον «αδελφό» μου. Σιγά σιγά έπαιρνε στο κεφάλι μου τη μορφή που έχει σήμερα. Επιλέξαμε τον τίτλο: «Εργο για έναν άνθρωπο μονάχα» – για όλη την τριλογία. Μια μέρα τού λέω: «Θα κάνουμε μια εγκατάσταση σε μεγάλη κλίμακα.
Θα το κάνουμε μόνοι μας, guerilla!». Είχα φτιάξει όλο τον σκελετό. Για το Πρώτο Μέρος ξέραμε ακριβώς ποια βήματα θα έπρεπε να ακολουθήσουμε για τη δημιουργία του. Το θέμα όλης της τριλογίας είναι η ερωτική εξομολόγηση.
Γιατί αυτό το έργο στο Πρώτο Μέρος; Γιατί είναι μια άγνωστη δημιουργός, η καλύτερη της εποχής της – αν υπάρχει μέτρο σύγκρισης. Με εκνεύρισε που την έχουμε ξεχασμένη. Πέσανε να τη φάνε όταν είχε βγάλει την πρώτη της συλλογή. Γιατί μια γυναίκα γράφει καλύτερα από τους άντρες για τον έρωτα. Ε, τι να κάνουμε; Στο παρελθόν είχα ξανασχοληθεί με τις εξομολογήσεις. Ηθελα να φτιάξω ένα ησυχαστήριο, ένα εξομολογητήριο, όπου να μην είναι άνθρωπος προς άνθρωπο.
Να υπάρχει ένας πομπός και ένας δέκτης, αλλά ο θεατής να είναι συνδημιουργός, όπως έλεγε η Ελένη Βακαλό. Γιατί αλλιώς θα το εισπράξει. Αυτό συμβαίνει ούτως ή άλλως με κάθε έργο τέχνης. Είναι και η δική μου αντίληψη σε σχέση με την τέχνη: δεν παύουμε να λέμε ιστορίες ή να αποτελούμε αφορμή για τον θεατή να φτιάξει μια ιστορία. Βλέπε Ρόθκο ή Πόλοκ. Τι είναι η τέχνη; Ενας τρόπος να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο στον οποίο ζούμε.
● Αυτή η μέχρι την παραμικρή ανάσα, μέχρι το κόμπιασμα, ακρίβεια μεταξύ φωνής και σώματος με αναστάτωσε. Ενιωσα ένα νοιάξιμο και μια αλληλεπίδραση.
Ναι, αυτό ήταν στους δραματουργικούς στόχους. Είναι ζητούμενο να μάθουμε να ακούμε τι έχει να πει ο άλλος. Τι λέει η γυναίκα που έγραψε αυτό το αριστούργημα; Δεν κάνουμε ένα homage, απλά είναι το υλικό. Δεν ήθελα να είναι με τη φωνή μου. Το ποίημα είναι ένα αριστούργημα από μόνο του. Ο «Αμλετ» είναι υπέροχος, αλλά αν τον είχαμε με τη φωνή του δημιουργού του, θα ήταν αλλιώς. Εδώ τυχαίνει να έχουμε αυτή τη συνθήκη. Η φωνή της είναι μια τεράστια αγκαλιά. Με τα κομπιάσματα, με τα λάθη… έτσι. Αλλιώς δεν θα ήταν σωστό.
● Εσύ έδωσες σώμα σε αυτή τη φωνή.
Ναι. Δεν υπάρχει μίμηση του προσώπου σε καμία περίπτωση. Εχω φτιάξει στο πλαίσιο της εικαστικής μου δραστηριότητας μια περσόνα, drag performer, με στόχο να λέει τραγούδια, ποιήματα και κείμενα που αγαπώ. Και είπα: Τι πιο ταιριαστό από το να βάλω αυτήν; Αυτή η τεχνική άλλωστε, το lip synch, είναι βασικό στοιχείο της drag τέχνης. Με a! Γιατί το έχω δει γραμμένο και με u, drug! Είναι πολύ αστείο… Θα νομίζουν οι άνθρωποι πως πετάμε στον αέρα κόκες!
● Υπάρχει ένα καλό σε αυτή την παρεξήγηση: θα έχεις πολύ κόσμο! (Γέλια)
Είναι ούτως ή άλλως για περιορισμένο κοινό, 24 θεατές την ημέρα, οπότε δεν χρειάζεται! (Γέλια).
● Πώς θα προσδιόριζες τον εαυτό σου ως καλλιτέχνη; Πώς ονομάζεις αυτό που κάνεις;
Τον βάζω κάτω από την ομπρέλα του καλλιτέχνη. Τελεία! Ούτε ηθοποιός ούτε κάτι άλλο. Καλλιτέχνης είμαι και κάνω τέχνη. Τυχαίνει να αγαπώ περισσότερα είδη. Το σκηνοθετικό κομμάτι είναι άλλο, το drag άλλο, η εγκατάσταση επίσης… Storyteller. Αφηγητές είμαστε οι καλλιτέχνες. Ή λέμε ιστορίες ή ρίχνουμε τους σπόρους για να μπορέσει ο θεατής να φτιάξει μια ιστορία.
● Κατάγεσαι από τη Βέροια.
Ναι. Από το Μακροχώρι Ημαθίας. Μεγάλωσα εκεί μέχρι τα 19 μου, που ήρθα στην Αθήνα για να δώσω εξετάσεις στην Καλών Τεχνών. Εκανα την προετοιμασία με τον υπέροχο γλύπτη Κώστα Αργύρη. Παράλληλα, ήμουν μαθητής της Νάνσυς Σιδέρη στην προετοιμασία για τις δραματικές σχολές. Εδωσα εξετάσεις στο Εθνικό και στο Ωδείο. Ευτυχώς δεν πέρασα στο Εθνικό – ήταν η χρονιά που το ανέλαβε ο Χατζάκης, τον οποίο δεν έχω σε καμία υπόληψη. Τα τελευταία εννέα χρόνια σπούδαζα. Ξεκίνησα την Καλών Τεχνών, έκανα παύση όταν πέρασα στο Ωδείο και ολοκλήρωσα τις σπουδές μου μετά. Στη Δραματική Σχολή του Ωδείου είχα την τύχη να έχω διευθυντή τον Κωνσταντίνο Αρβανιτάκη και υπεύθυνο του έτους μου καθ’ όλη τη διάρκεια των σπουδών τον υπέροχο Αργύρη Ξάφη. Τον μπαμπά μας! Παράλληλα, δουλειά…
● Τι δουλειά;
Σέρβις, φουαγιέ θεάτρων, καθάριζα σπίτια φίλων… Στα οποία και μπορεί να ξαναγυρίσω. Γιατί με το θέατρο δεν βγαίνεις. Υπάρχει η πολύ λανθασμένη εντύπωση ότι η τέχνη είναι πολυτέλεια. Ενώ δίχως την τέχνη δημιουργείται χάος. Και το χάος είναι πάρα πολύ βολικό: μας βοηθάει να μη δούμε το συγκεκριμένο. Οσο απαγορεύει κάποιος την τέχνη, έμμεσα ή άμεσα, τόσο περισσότερο χάος υπάρχει γύρω μας.
Από την άλλη, τα κακέκτυπα ανθρώπων που διαχειρίζονται τα πολιτιστικά και δεν κάνουν τίποτα πέρα από το να φροντίζουν τον κώλο και την τσέπη τους, ουδέποτε ήταν σε θέση να κατανοήσουν το πόσο δυνατή είναι η φλόγα τού να δημιουργεί κάποιος. Δεν μπορούν καν να δουν ένα έργο τέχνης, να συνδεθούν μαζί του – πολλώ δε μάλλον το τι σημαίνει να φτιάχνεις ένα έργο τέχνης. Αλλά και πέρα από την τέχνη.
Οταν έχουμε τόσους αρχιτεμπέληδες σε θέσεις εξουσίας όλα αυτά τα χρόνια, δεν πρόκειται για οποιαδήποτε δουλειά να κατανοήσουν ποτέ τι σημαίνει να κάνεις κάτι που το έχεις πραγματικά ανάγκη, μια δουλειά που αγαπάς. Κάνω ως δουλειά αυτό που λατρεύω να κάνω.
● Αυτό που μου περιγράφεις έχει διάσταση πολιτική και ταξική. Μιλάς για ανθρώπους οι οποίοι, πέραν του ότι δεν έχουν μπει στη διαδικασία να παραγάγουν, δεν έχουν βρεθεί και στην ανάγκη να δουλέψουν για τα προς το ζην.
Καλέ οι άνθρωποι είναι χάπατα! Δεν έχουν ιδέα τι σημαίνει να κερδίζεις κάτι επειδή το αξίζεις. Και ούτε πρόκειται να το μάθουν. Δεν μπορούν να εκτιμήσουν τίποτα. Γιατί οτιδήποτε αξίζει, κάπως ιδρώσαμε, σωματικά ή ψυχικά, για να το αποκτήσουμε.
● Στη Δραματική Σχολή σπουδάζει κανείς ηθοποιός, από την Καλών Τεχνών βγαίνει εικαστικός. Τις προσωπικές σου καλλιτεχνικές επιλογές πώς τις έκανες; Τι σε οδήγησε σε αυτά που κάνεις;
Η ανάγκη. Είναι αυτά που θέλω να κάνω. Στις στιγμές ησυχίας έρχονται οι απαντήσεις. Δεν εννοώ ότι θα πιούμε ένα τσαγάκι σπίτι μας, τρεις ώρες δεν θα μιλήσουμε με άνθρωπο και το ’χουμε! Αλλά, ναι, σε στιγμές ησυχίας και επαφής με αυτό που μας προβληματίζει. Καίγεσαι να δημιουργήσεις κάτι το οποίο ξέρεις από την πρώτη ενόχληση, από το πρώτο χτύπημα στην πλάτη, ότι είναι εδώ και κάτι πρέπει να το κάνεις. Εχει πολύ χιούμορ όλο αυτό, γιατί είναι κάτι που δεν σου φανερώνεται μέχρι να σκάσεις. Είναι πολύ αστεία διαδικασία.
● Και η περσόνα έτσι γεννήθηκε;
Ακριβώς. Το κατά πόσον θα υπάρχει συνεχόμενα ή όχι, είναι άλλο θέμα. Αλλά είναι ξεκάθαρα θέμα ανάγκης. Αδήριτης ανάγκης. Δεν λέμε «έλα να δούμε πώς θα το κάνεις για να είσαι κι εσύ ευχαριστημένος κι ο κόσμος». Οχι.
Οταν κάνουμε ένα έργο, δεν το κάνουμε για να χαϊδέψουμε τα αυτιά του κόσμου. Αν ο κόσμος θεωρεί σωστό να σκοτώνει κανείς καταμεσήμερο έναν άνθρωπο σε ένα κοσμηματοπωλείο, τότε λυπάμαι πολύ. Οχι μόνο δεν είναι σωστό, είναι μαλακία στο κεφάλι του και πρέπει να την κοιτάξει πολύ σοβαρά.
● Κι αν δεν μπορεί ο ίδιος, πρέπει να το αναλάβει κάποιος ειδικός.
Σαφέστατα. Τίποτα: ψυχανάλυση, κάθε οικογένεια πρέπει να έχει την προσωπική της ψυχαναλύτρια και ψυχαναλυτή. Και σωστό εκπαιδευτικό σύστημα, κάτι που λείπει χρόνια τώρα.
● Αγγιξες πληγές. Τελικά με έναν τρόπο όλες οι οικογένειες είναι δυσλειτουργικές;
Φυσικά. Οφείλουν! Αλλά όχι σε βαθμό που να είναι καταστροφικές! Δεν υπάρχει σωστή οικογένεια. Ούτε κι ένα μοτίβο οικογένειας. Και δεν υπήρχε ποτέ. Ευτυχώς πλέον αρχίζουμε και το καταλαβαίνουμε – με το στανιό, τι να κάνουμε; Κάθε οικογένεια έχει διαφορετική μορφολογία. Ελεγε μια φίλη: Ο μόνος σωστός τρόπος να μεγαλώσεις τα παιδιά σου είναι ο λάθος!
Δεν υπάρχει σωστός τρόπος. Υπάρχουν σωστά μονοπάτια. Μάλλον με τις καλύτερες προθέσεις και τον καλύτερο προγραμματισμό, ανοιχτοί ως προς τα λάθη τα οποία θα συμβούν. Και οι συγκρούσεις που θα έρθουν, να έχουν δημιουργικό στόχο. Πάντα σε συνεργασία με έναν ψυχαναλυτή! Τα παιδιά μας δεν είναι οι προσδοκίες μας. Γιατί τα πράγματα αλλάζουν. Γονιός και παιδί πάντα θα έχουν χάσμα γενεών.
● Οφείλουν!
Και πρέπει κάπως να γεφυρωθεί μέσω επικοινωνίας, με την αποδοχή. Ο γονιός μου έτσι είναι. Δεν μπορώ να αλλάξω τη γιαγιά μου. Μπορώ να της μιλήσω και να καταλάβει πέντε πράγματα, αλλά δεν μπορώ να έχω την απαίτηση να αλλάξει όλη της την κοσμοθεωρία στα ογδόντα της. Αντίστοιχα κι οι γονείς: το παιδί μου είναι αυτό. Αλλά το πρόβλημα δεν είναι ότι το παιδί σου είναι έτσι, το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος που έφερες το παιδί σου είναι έτσι.
● Εκτός από τα δύο επόμενα μέρη της τριλογίας, άλλα σχέδια υπάρχουν;
Το Δεύτερο και το Τρίτο Μέρος δεν ξέρουμε ακόμη ακριβώς τι θα είναι. Θα δούμε εν καιρώ. Θα είμαι στην ταινία μεγάλου μήκους του Βασίλη Κεκάτου και σε άλλα καλλιτεχνικά πρότζεκτ του. Θα κυκλοφορήσει κι ένα visual poem, πάλι σε υλικό της Μάτσης Χατζηλαζάρου, συρραφή από ποιήματά της.
Ετσι κλείνει ένας κύκλος τριών έργων που έχω κάνει πάνω σε εκείνη – το ένα ήταν η πτυχιακή μου, επίσης visual poem, πάλι πάνω σε έναν στίχο από την «Αντίστροφη αφιέρωση». Μπορεί κανείς να το βρει online, λέγεται «Dokidoki, το αγόρι που ήθελε να πετάξει». Παράλληλα, τρέχουν άλλα δύο πρότζεκτ. Το ένα σε στίχους δικούς μου και μουσική του Panú. Να δούμε πώς θα παρουσιαστεί, ίσως και να πρόκειται για ένα άλλο πλάσμα ως περφόρμερ – σίγουρα όχι στο πλαίσιο της αμιγώς drag αισθητικής. Και κάτι ακόμα, μη ανακοινώσιμο. Ψάχνουμε χορηγούς, άμα ξέρετε κάτι, μιλήστε! Γιατί από το καφέ όπου δουλεύω, δεν βγαίνω, μάνα μου!
● Ιώκο λένε την περσόνα ή εσένα;
Ιώκο λένε εμένα. Με βαφτίσανε Γιάννη, αλλά δεν μου άρεσε ποτέ γιατί είμαστε πέντε Γιάννηδες στην οικογένεια! Το επέλεξα γύρω στα 15, ότι με λένε Ιώκο. Η περσόνα έπρεπε να έχει ένα δικό της όνομα, την ονόμασα Imiterasu – ως άγνωστη κόρη της Amaterasu, καθώς έχω μια ιδιαίτερη αδυναμία στην Ιαπωνία.
*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής
? Το «Εργο για έναν άνθρωπο μονάχα – Μέρος Πρώτο» παρουσιάζεται στη Μάντρα του Onassis Culture καθημερινά από 14.00 ώς 22.00 έως τις 14 Νοεμβρίου, για έναν θεατή τη φορά. Είσοδος ελεύθερη με προκράτηση θέσης. Οι επισκέπτες θα πρέπει να βρίσκονται στον χώρο της εκδήλωσης 15 λεπτά νωρίτερα από το time slot που έχουν προκρατήσει. Σε περίπτωση καθυστέρησης, θα χρειαστεί να περιμένουν το επόμενο διαθέσιμο. Κρατήσεις: Λίστα παραστάσεων (onassis.org).
Σύλληψη και δημιουργία: Ιώκο Ιωάννης Κοτίδης
Σχεδιασμός και επίβλεψη κατασκευής: Ελένη Στρούλια
Σχεδιασμός φωτισμού: Ελίζα Αλεξανδροπούλου
Συνεργάτιδα σχεδιασμού και επίβλεψη κατασκευής: Ζαΐρα Φαληρέα
Διεύθυνση παραγωγής: Γιώργος Κατσώνης
Συντελεστές βίντεο: σύλληψη, σκηνοθεσία και μοντάζ: Ιώκο Ιωάννης Κοτίδης
Video performance: Imiterasu
Πρωτότυπη μουσική: Panú
Βοηθός σκηνοθέτις: Ηλιάνα Καλαδάμη
Κάμερα: Χρήστος Συμεωνίδης.
