Το νέο, ογκώδες και εντυπωσιακό σε εμφάνιση και περιεχόμενο, βιβλίο του πολυγραφότατου συγγραφέα, εξερευνητή και μελετητή του ορεινού κυρίως χώρου της ηπειρωτικής Ελλάδας Αγγελου Σινάνη αποτέλεσε ως προς το θέμα του μια ευχάριστη έκπληξη για όσους παρακολουθούν και γνωρίζουν τη συγγραφική του δραστηριότητα. Διότι τις δύο τελευταίες δεκαετίες μάς έχει συνηθίσει σε δημοσιεύματα και εκδόσεις σημαντικών βιβλίων για τον χώρο της κεντρικής και βόρειας Πίνδου.
Από τα μοναστήρια των Αγράφων και την Αργιθέα μέχρι τον Γράμμο και πιο πρόσφατα (2015) για την περιοχή Κορεστείων Καστοριάς, όπου μελέτησε ανθρωπογεωγραφικά κ.λπ. τα πολύπαθα «χωριά της λήθης» του εμφυλίου πολέμου. Αυτόν άλλωστε τον χώρο της Πίνδου επέλεξε για μόνιμη κατοικία του (την Ελάτη Τρικάλων), αν και πολυταξιδεμένος και ερευνητικός περιηγητής, Αθηναίος με κυκλαδική εκ μητρός καταγωγή και παιδικά βιώματα.
Η καλαίσθητη έκδοση αναφέρεται στην εν πολλοίς άγνωστη μεταλλευτική ιστορία του νησιού, καρπός πολύχρονης και πολύμοχθης ερευνητικής προσπάθειας του συγγραφέα, που σαν μέλισσα συγκέντρωσε το πλούσιο, αλλά διάσπαρτο υλικό του, ενώ συγχρόνως διεξήλθε και μια πλούσια βιβλιογραφία, την οποία παραθέτει στο τέλος. Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τρία εκτενή κεφάλαια, ενώ προηγούνται πρόλογος του συγγραφέα, διαφωτιστικός για τα κίνητρα -συναισθηματικά και άλλα- που τον ώθησαν στη μελέτη του θέματος. Επονται, στο τέλος, 3 παραρτήματα, 3 κατάλογοι (πινάκων, σχεδίων, χαρτών, που εμπλουτίζουν και προσδιόρισαν το σχήμα του), οι πηγές-βιβλιογραφία και ακροτελεύτιο το ευρετήριο (ονομάτων-τοπωνυμίων), χρησιμότατο, όσο και σπάνιο σήμερα στην εποχή της ταχύτητας και της βιασύνης, καθώς καθιστά προσιτότερο το πλουσιότατο υλικό του.
Στην αρχή του τόμου η αφιέρωση από τον συγγραφέα στους Αντιπαριώτες προγόνους του ακολουθείται από βραχύ προλογικό σημείωμα του δημάρχου Αντιπάρου, Αναστ. Φαρούπου, ο οποίος εξαίρει τη σημασία του για την ιστορία του νησιού. Ο Δήμος Αντιπάρου ήταν άλλωστε ο εκδότης συνεισφέροντας οικονομικά στο αρτιότατο τελικό αποτέλεσμα και από εκδοτική άποψη.
Στόχο της έρευνάς του ο συγγραφέας έθεσε εξαρχής «την κατά το δυνατόν αναπαράσταση σημαντικών χαρακτηριστικών της ζωής των κατοίκων του νησιού από την απελευθέρωση του 1830 έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα». Ετσι πέτυχε να εντάξει το θέμα των μεταλλείων της Αντιπάρου σε ευρύτερο πλαίσιο, το οποίο σκιαγραφεί ανάλογες δραστηριότητες και σε άλλα κυκλαδονήσια. Αξιοποιώντας πλούσια τεκμήρια φέρνει στο φως την ιστορική εξέλιξη των μεταλλείων της Αντιπάρου από τις απαρχές των εξορύξεων το 1869 ώς το οριστικό κλείσιμό τους το 1955. Πρόκειται για ένα βιβλίο που θα αποτελέσει στοιχείο και σημείο αναφοράς για κάθε μελετητή της μεταλλευτικής ιστορίας ιδίως των Κυκλάδων.
Στην Εισαγωγή δίνεται το γεωγραφικό στίγμα της Αντιπάρου, η γεωλογία με τους σεισμούς και τα ηφαίστεια. Η δράση τους άλλωστε δημιούργησε όχι μόνο τη φυσική γεωγραφία και τη γραφικότητα των Κυκλάδων, αλλά και τον μεταλλευτικό πλούτο τους. Ακολουθεί κείμενο-επισκόπηση του πολιτισμού του νησιού με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα του επιτ. έφορου Αρχαιοτήτων Δ. Μάτσα.
Το πρώτο κεφάλαιο (σ. 45-144), αποτελείται από τέσσερα υποκεφάλαια-χρονικές περιόδους (1869-1873, 1880-1900, 1901-17, 1950-55) στις οποίες εξετάζεται συστηματικά η νεότερη, μετά δηλ. το 1830, μεταλλευτική ιστορία της Αντιπάρου.
Το δεύτερο κεφάλαιο (σ. 145-230) αποτελείται από επτά επιμέρους υποκεφάλαια για τους ανθρώπους των μεταλλείων και τις διαδικασίες παραγωγής, τις συνθήκες εργασίας, την τεχνική-διοικητική οργάνωση, τα ημερομίσθια, τις μετοικεσίες ξένων εργατών και τη συμβολή των μεταλλείων στην ανάπτυξη του νησιού. Είναι το περισσότερο τεχνικό, αλλά συγχρόνως και εθνογραφικό και πρωτότυπο μέρος του βιβλίου με το μεγαλύτερο διεπιστημονικό ενδιαφέρον.
Στο τρίτο κεφάλαιο (σ. 231-300) παρουσιάζονται λεπτομερώς οι τοποθεσίες, όπου επί σχεδόν 50 χρόνια λειτούργησαν τα μεταλλεία.
Τα τρία παραρτήματα που ακολουθούν (σ. 301-26) συμπληρώνουν τα τρία μεγάλα κεφάλαια του βιβλίου με γενικότερου ενδιαφέροντος -και γι’ αυτό πολύ σημαντικά- θέματα της οικονομικο-κοινωνικής ιστορίας της Αντιπάρου: 1. Μετοικεσίες Παριανών στο Λαύριο, 2. Πληθυσμιακή εξέλιξη Αντιπάρου, 3. ΦΕΚ (Φύλλα Εφημερίδος Κυβερνήσεως) για τα μεταλλεία Αντιπάρου.
Ο τόμος περιέχει, πέρα από το υλικό για την Αντίπαρο (εν μέρει και για την Πάρο), ενδιαφέροντα στοιχεία μεταλλευτικής ιστορίας και για άλλα κυκλαδονήσια. Αψευδής μάρτυρας γι’ αυτό είναι το πολύτιμο ευρετήριο στο τέλος, όπου υπάρχουν τουλάχιστον 4-5, συχνά 10 και περισσότερες παραπομπές σε σελίδες του βιβλίου, με αναφορές σε κάθε νησί. Προτέρημα του βιβλίου είναι και το ότι τοποθετεί την τοπική μεταλλευτική ιστορία της Αντιπάρου και των Κυκλάδων στο ευρύτερο πλαίσιο των ιστορικών εξελίξεων στην Ελλάδα της περιόδου που αυτό αναφέρεται. Η βιβλιογραφία επίσης είναι σχεδόν εξαντλητική.
Το βιβλίο μπορεί να αποτελέσει βασικό βοήθημα, με το πλήθος των τοπωνυμίων και μικροτοπωνυμίων που περιέχει, στην πλήρη καταγραφή τους και την έκδοση του τοπωνυμικού της Αντιπάρου, επεκτείνοντας έτσι το ανάλογο τοπωνυμικό της μεγαλύτερης «αδελφής» της, της Πάρου, του φίλου Νίκου Αλιπράντη. Τα ασήμαντα λάθη έκφρασης, σύνταξης ή στίξης δεν μειώνουν ούτε κατ’ ελάχιστον την ακριβή και σαφή γλώσσα του συγγραφέα, ούτε την αξία του βιβλίου, τη μεγάλη συμβολή του στη μελέτη της μεταλλευτικής και οικονομικο-κοινωνικής ιστορίας της Αντιπάρου και τον ουσιαστικό εμπλουτισμό της σύγχρονης κυκλαδολογικής βιβλιογραφίας.
Μια τελευταία γενική επισήμανση. Η έντονη γεωοικονομική ιδιαιτερότητα της Αντιπάρου (όπως και άλλων κυκλαδονησιών) με την πλούσια μεταλλευτική ιστορία επιβεβαιώνει την άποψη ότι οι Κυκλάδες δεν αποτελούσαν ποτέ στην ιστορική τους πορεία μια ομοιόμορφη, στο σύνολό της, νησιωτική ομάδα σε σχέση με άλλα νησιωτικά συμπλέγματα της Μεσογείου.
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].
