Καταναλωτής, αυτός ο αιώνια θηλάζων

[…] Ο homo consumens είναι ο άνθρωπος του οποίου πρωταρχικός στόχος δεν είναι η κατοχή αγαθών, αλλά η ολοένα και μεγαλύτερη κατανάλωση, έτσι ώστε να αντισταθμίσει το εσωτερικό του κενό, την παθητικότητα, τη μοναξιά και το άγχος.

Το άτομο, σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από γιγαντιαίες επιχειρήσεις και από γιγαντιαίες βιομηχανικές, κυβερνητικές και εργασιακές γραφειοκρατίες, δεν ασκεί κανέναν έλεγχο πάνω στις συνθήκες της εργασίας του, νιώθει ανίκανο, απομονωμένο, βαριεστημένο και ανήσυχο.

Ταυτόχρονα, η ανάγκη για κέρδος των μεγάλων βιομηχανιών της κατανάλωσης τον μεταμορφώνει, διαμέσου της διαφήμισης, σε έναν άνθρωπο αδηφάγο, έναν αιώνιο θηλάζοντα που θέλει να καταναλώνει όλο και πιο πολύ, και για τον οποίο τα πάντα μπορούν να μετατραπούν σε καταναλωτικά είδη: τσιγάρα, αλκοόλ, σεξ, ταινίες, τηλεόραση, ταξίδια, ακόμα και η εκπαίδευση, τα βιβλία και οι διαλέξεις.

Δημιουργούνται νέες τεχνητές ανάγκες και οι προτιμήσεις του ανθρώπου χειραγωγούνται. (Ο χαρακτήρας του homo consumens στις πιο ακραίες εκφάνσεις του αποτελεί γνωστό ψυχοπαθολογικό φαινόμενο. Εντοπίζεται συχνά σε ανθρώπους καταθλιπτικούς και αγχώδεις, οι οποίοι καταφεύγουν στην υπερφαγία, στην υπερκατανάλωση ή στον αλκοολισμό ώστε να αντισταθμίσουν την υποβόσκουσα κατάθλιψη και το άγχος.)

Η λαιμαργία για κατανάλωση, μια ακραία μορφή αυτού που ο Φρόιντ αποκαλούσε «στοματικά δεκτικό χαρακτήρα» («oral-receptive character»), γίνεται η κυρίαρχη ψυχική δύναμη μέσα στη σημερινή βιομηχανοποιημένη κοινωνία.

Ο homo consumens έχει την ψευδαίσθηση της ευτυχίας, ενώ ασυνείδητα υποφέρει από την πλήξη και την παθητικότητά του. Οσο περισσότερη εξουσία ασκεί πάνω στις μηχανές, τόσο ανίσχυρος γίνεται ως ανθρώπινο ον. Οσο περισσότερο καταναλώνει τόσο γίνεται σκλάβος των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών που το βιομηχανικό σύστημα δημιουργεί και χειραγωγεί. Συγχέει την έξαψη και τον ενθουσιασμό με τη χαρά και την ευτυχία και τις υλικές ανέσεις με τη ζωντάνια.

Η ικανοποίηση της απληστίας γίνεται το νόημα της ζωής και ο αγώνας για την ικανοποίηση αυτή γίνεται η νέα θρησκεία. Η ελευθερία για κατανάλωση γίνεται η ουσία της ελευθερίας του ανθρώπου.

Αυτό το καταναλωτικό πνεύμα είναι το ακριβώς αντίθετο του πνεύματος της σοσιαλιστικής κοινωνίας, έτσι όπως τη φανταζόταν ο Μαρξ. Είχε διακρίνει καθαρά ότι ο κίνδυνος ήταν σύμφυτος με τον καπιταλισμό.

Στόχος του ήταν μια κοινωνία όπου o άνθρωπος, και όχι τα αγαθά, κατέχει κεντρική θέση. Ηθελε να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τις αλυσίδες της υλικής του λαιμαργίας, έτσι ώστε να αφυπνιστεί πλήρως, έχοντας ζωντάνια και ευαισθησία, και όχι να είναι δούλος της απληστίας του. Χαρακτηριστικά γράφει ότι «η παραγωγή πολλών χρήσιμων αγαθών οδηγεί στη δημιουργία πολλών άχρηστων ανθρώπων».

Επιθυμούσε να τερματίσει την ακραία φτώχεια, καθώς εμποδίζει τον άνθρωπο να γίνει πλήρως ανθρώπινος. Αλλά επίσης επιθυμούσε και την αποτροπή του υπερβολικού πλουτισμού, μέσα στον οποίο το άτομο γίνεται αιχμάλωτο της απληστίας του. Στόχος του δεν ήταν το μέγιστο (maximum), αλλά το βέλτιστο (optimum) της κατανάλωσης, δηλαδή η ικανοποίηση των πραγματικών εκείνων αναγκών που λειτουργούν ως μέσο για μια πληρέστερη και πλουσιότερη ζωή. […]

* Ο Ακης Φιλοθέου είναι απόφοιτος Οικονομικών με εξειδίκευση στην οικονομία και την πολιτική των χωρών της Ανατολικής και Νοτιανατολικής Ευρώπης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Το κείμενο είναι από το: Fromm, Erich, 1965. The Application of Humanist Psychoanalysis to Marx’s Theory. Στο: E. Fromm, ed. 1965. Socialist Humanism: an international symposium. Νέα Υόρκη: Doubleday & Company, Inc. σ. 214 -215.