• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 26.7°C / 29.4°C
    3 BF
    42%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.3°C / 30.6°C
    3 BF
    42%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.8°C / 25.0°C
    3 BF
    65%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 18.0°C
    1 BF
    88%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 20.0°C / 20.0°C
    2 BF
    94%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    30°C 28.3°C / 30.6°C
    1 BF
    48%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    31%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.2°C / 25.0°C
    3 BF
    65%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.0°C / 26.1°C
    2 BF
    73%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 29.0°C / 29.0°C
    1 BF
    70%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.0°C / 28.0°C
    2 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 27.0°C / 27.2°C
    2 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    4 BF
    73%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    30°C 30.0°C / 30.6°C
    2 BF
    39%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 23.3°C / 29.4°C
    2 BF
    43%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 26.1°C / 27.0°C
    5 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 22.8°C / 29.0°C
    3 BF
    34%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    22°C 21.0°C / 22.2°C
    3 BF
    88%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    30°C 28.3°C / 30.6°C
    0 BF
    47%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    31%
Το ψηφιδωτό της Σμύρνης

Ιωάννα Πετροπούλου: Η Σμύρνη των βιβλίων Συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, τυπογράφοι, 1764-1922, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 2020

el.wikipedia.org/
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το ψηφιδωτό της Σμύρνης

  • A-
  • A+
Η Σμύρνη δεν ήταν μια πόλη που κατόρθωσε να διατηρήσει από την αρχαιότητα μέχρι το 1922 τον «εθνικό» της χαρακτήρα, όπως επιτάσσει το κυρίαρχο ιδεολογικό στερεότυπο, αλλά ένας πολυεθνοτικός αστικός χώρος όπου σταδιακά και τελικά κυριάρχησε το ελληνικό στοιχείο.
Ακολουθήστε μας στο Google news

Ο Φίλιππος Ηλιού, ο ιστορικός που η ενασχόληση με τη βιβλιογραφία αποτελεί μέρος της τεράστιας συμβολής του στη νεοελληνική αυτογνωσία, είχε πει πως «η βιβλιογραφία δεν είναι αυτοσκοπός». Διαβάζοντας το βιβλίο της Ιωάννας Πετροπούλου, μπορούμε να καταλάβουμε τι εννοούσε.

Για να χρησιμοποιήσω τη δική της διατύπωση, «Η Βιβλιογραφία δεν συνιστά απλώς ένα άθροισμα λημμάτων αλλά απομνημειώνει την ιστορία της συγκεκριμένης πόλης στην εξελικτική της διαδικασία». Με άλλα λόγια, το πότε, το πού και το γιατί εκδόθηκε ένα βιβλίο, από ποιον γράφτηκε και από ποιον διαβάστηκε, υπερβαίνουν τη στεγνή απαρίθμηση και γίνονται ερωτήματα που οι απαντήσεις τους συμβάλλουν στην προσπάθεια να κατανοήσουμε το παρελθόν.

Στην προκειμένη περίπτωση, αν το κάθε βιβλίο είναι μια ψηφίδα, το έργο που ανέλαβε η Ιωάννα Πετροπούλου ήταν να φιλοτεχνήσει το ψηφιδωτό της πολυδιάστατης Σμύρνης, το οποίο μεταλλάσσεται συνεχώς στην περίοδο από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα μέχρι την Καταστροφή του ’22

«Η Σμύρνη των βιβλίων», όπως θα δούμε στη συνέχεια, προτείνει ένα ερμηνευτικό πλαίσιο, αλλά δεν παραμελεί τα πραγματολογικά στοιχεία. Είμαι σίγουρος ότι όσοι ενδιαφέρονται να μάθουν την ιστορία της Σμύρνης, είτε επειδή τους ενδιαφέρει ως γνωστικό αντικείμενο είτε για λόγους προσωπικούς λόγω καταγωγής, θα εκτιμήσουν όχι μόνο την ανάλυση των δεδομένων αλλά και την πλήρη καταγραφή τους από τη Σάντρα Βρέττα του Βιβλιογραφικού Εργαστηρίου «Φίλιππος Ηλιού». (Το βιβλίο συνοδεύεται από δίσκο CD που περιέχει ολόκληρο το ερευνητικό πρόγραμμα «Σμυρναϊκή Βιβλιογραφία, 1764-1922» με τη βιβλιογραφική τεκμηρίωση και τη σύνταξη του καταλόγου των βιβλίων από τη Σάντρα Βρέττα.)

Αυτό είναι το εξαιρετικά χρήσιμο υπόβαθρο που πάνω του η Ιωάννα Πετροπούλου θα στηρίξει τη δική της ανάγνωση.

Κι επειδή θα ήταν αδύνατο να τη συνοψίσω για να σας την πω με δικά μου λόγια, θα εστιάσω την προσοχή μου σε κάποια πράγματα που κατά τη γνώμη μου αξίζει να τα (ξανα)σκεφτούμε.

Το πρώτο έχει να κάνει με το ελληνικό στοιχείο στη Σμύρνη, η οποία, ως ένα από τα πιο σημαντικά λιμάνια της ανατολικής Μεσογείου, διακρίθηκε για τον κοσμοπολιτικό χαρακτήρα της. Οπως επισημαίνει η Ιωάννα Πετροπούλου, οι Ελληνες της Σμύρνης ήταν κυρίως μετανάστες, τόσο από τη νησιά του Αιγαίου και τον ελλαδικό χώρο γενικότερα όσο και από τις κοινότητες των τουρκόφωνων ορθόδοξων χριστιανών που μετακινήθηκαν πριν και μετά την Επανάσταση του ’21 από τα βάθη της Μικράς Ασίας προς τα δυτικά παράλιά της.

Κι αυτό σημαίνει ότι σε αντίθεση με την κοινή δόξα, η Καταστροφή του ’22 δεν ξερίζωσε τον Ελληνισμό που είχε επιβιώσει εκεί επί τρεις χιλιάδες χρόνια επειδή η Σμύρνη άρχισε να αποκτά έντονο ελληνικό χρώμα τον 19ο αιώνα: «Το ελληνικό στοιχείο κατοικεί ξανά τα εδάφη της αρχαίας Ιωνίας ύστερα από παρατεταμένη απουσία αιώνων». Με άλλα λόγια, η Σμύρνη δεν ήταν μια πόλη που κατόρθωσε να διατηρήσει από την αρχαιότητα μέχρι το 1922 τον «εθνικό» της χαρακτήρα, όπως επιτάσσει το κυρίαρχο ιδεολογικό στερεότυπο, αλλά ένας πολυεθνοτικός αστικός χώρος όπου σταδιακά και τελικά κυριάρχησε το ελληνικό στοιχείο.

Ας μιλήσουμε πιο συγκεκριμένα. Σε αυτή τη «δυνάμει νεοελληνική πόλη» το πρώτο βιβλίο γραμμένο στα ελληνικά τυπώθηκε το 1762. Και ο τυπογράφος, δηλαδή ο εκδότης του, όπως θα λέγαμε σήμερα, ήταν κάποιος ονόματι Μάρκος, αγνώστων λοιπών στοιχείων.

Επειδή όμως το όνομά του ήταν χριστιανικό, το περιεχόμενο του βιβλίου ελληνορθόδοξο και η γλώσσα τα ελληνικά, όλοι υπέθεσαν ότι πρόκειται για Σμυρναίο Ελληνα. Μέχρις ότου η ιχνηλάτηση του Τριαντάφυλλου Σκλαβενίτη ανακάλυψε ότι ο Μάρκος ήταν Αρμένιος, μέλος της αρμενικής κοινότητας που είχε εγκατασταθεί στη Σμύρνη από τη δεκαετία του 1620 και τα τυπογραφεία της οποίας προηγήθηκαν κατά πολύ των ελληνικών.

Η μικρή αυτή βιβλιογραφική ιστορία που διηγείται η Ιωάννα Πετροπούλου αναδεικνύει ένα μείζον ζήτημα: τη συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας όπως την εννοούμε σήμερα και τη διαφορά της από την προεθνική ή εθνοτική ταυτότητα που προηγήθηκε.

Οπως συνοψίζει επιγραμματικά και πολύ εύστοχα αυτή τη μετάβαση η συγγραφέας με αφορμή τον Αρμένιο που υποτίθεται ότι ήταν Ελληνας επειδή τύπωσε το πρώτο βιβλία στα ελληνικά, «πρόκειται εδώ για έναν συνήθη “ιστορικό ετεροχρονισμό”: πρόθεση εφαρμογής του εθνικού ενδύματος σε ένα προεθνικό μόρφωμα».

Ενα άλλο βιβλιογραφικό παράδειγμα, μεταγενέστερο και πιο χτυπητό, ήταν ο Κωνσταντίνος Γ. Φωτιάδης που εξέδωσε το 1837 στη Σμύρνη τη «Γραμματική Επανθούσα» για να προβάλει τη γλωσσική θεωρία του Σμυρναίου Κοραή. Ουδέν ελληνικότερον, θα έλεγε κανείς. Το πραγματικό όνομά του όμως ήταν Κωνσταντίν Γεωργίεφ Φώτεινωφ από το Σαμάκοβο. Λόγιος, δυτικότροπος, τέκνο του Διαφωτισμού, με ελληνική παιδεία και πολύγλωσσος, αποτελεί κλασικό παράδειγμα της ρευστότητας που χαρακτήριζε κυρίως τους προεθνικούς λόγιους αλλά συχνά και τους κοινούς ανθρώπους εκείνης της εποχής.

Ο Φώτεινωφ, επισημαίνει η Ιωάννα Πετροπούλου, «όχι μόνο χειρίζεται στον γραπτό λόγο ξένες λέξεις, αλλά συνάμα δοκιμάζει ποικίλα εθνικά προσωπεία. Κάνει ευέλικτα “περάσματα” ανάμεσα στα διάφορα αλφάβητα, στις ποικίλες εθνικές υποστάσεις: γράφει επιστολές στα βουλγαρικά με ελληνικά στοιχεία, στα ελληνικά με λατινικά στοιχεία. Μια, υπό διαμόρφωση εθνική συνείδηση».

Η βιβλιογραφία της Σμύρνης, ιδίως στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, είναι ένα κάτοπτρο όπου διακρίνουμε καθαρά να συγχρωτίζονται οι διάφορες κοινότητες. Στον Φραγκομαχαλά οι Δυτικοί: «Γάλλοι, Αγγλοι, Ιταλοί, Γερμανοί, Ραγουζαίοι, Μαλτέζοι, Βενετσιάνοι, Πολωνοί». Και στην υπόλοιπη Σμύρνη όχι μόνο οι Ελληνες και οι Τούρκοι, αλλά επίσης οι Αρμένιοι, οι Λεβαντίνοι, οι Βούλγαροι και διάφοροι Βαλκάνιοι.

Οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε αυτές τις χριστιανικές κοινότητες δεν ήταν τόσο βαθιές ώστε να αποκλείουν την επαφή και τα «περάσματα» από τη μία στην άλλη. Με την πάροδο του χρόνου όμως και καθ’ οδόν προς την εθνική συγκρότηση όπως την εννοούμε σήμερα, η βιβλιογραφία της Σμύρνης, από τη μεριά των Ελλήνων και των υπόλοιπων χριστιανών, καταγράφει μια στροφή προς την Ιστορία, η οποία στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού επιστρατεύεται για να αναδειχθεί η «εθνική» πλέον ανωτερότητα. Ετσι η ρευστότητα της εθνοτικής ταυτότητας υποκαθίσταται από την περιχαράκωση και αποκλειστικότητα της εθνικής.

Ολες οι βιβλιοκρισίες, ακόμα και οι πιο επαινετικές, κάνουν το βιβλίο που παρουσιάζουν πιο φτωχό για τον εξής απλούστατο λόγο: επειδή επικεντρώνουν την προσοχή τους σε ορισμένα σημεία, τα οποία οι βιβλιοκρίνοντες, από τη σκοπιά τους πάντα, θεωρούν σημαντικά παραλείποντας όλα τα άλλα.

Είμαι σίγουρος ότι στο βιβλίο της Ιωάννας Πετροπούλου «Η Σμύρνη των βιβλίων» θα ανακαλύψετε όχι μόνο περισσότερες λεπτομέρειες αλλά και πολλά που δεν μνημόνευσα καν. Σας συνιστώ λοιπόν να το διαβάσετε.

ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Άνω Κουφονήσι: Ολική απόδραση σε ένα ονειρεμένο τόπο
Μόλις λίγα τετραγωνικά χιλιόμετρα άνυδρης Κυκλαδικής γης που πάνω της βρίσκονται συγκεντρωμένες μερικές από τις καλύτερες παραλίες του Αιγαίου!
Άνω Κουφονήσι: Ολική απόδραση σε ένα ονειρεμένο τόπο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια μέρα με τον Αγγελο
Μία μέρα με τον Αγγελο Σικελιανό στη Σαλαμίνα που μένει χαραγμένη στη μνήμη ενός ανθρώπου.
Μια μέρα με τον Αγγελο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας