O Διπλός Αιώνας ως αύριο και χθες

Αναμνήσεις από το 2048, η αποκατάσταση του σχετικά ξεχασμένου 1848, της «τρομερής χρονιάς» όπου το ηφαίστειο της επαναστατικής ανατροπής εξερράγη ανοίγοντας ταυτόχρονα κρατήρες στο Παρίσι, στη Βιέννη, στη Βουδαπέστη και στη Φρανκφούρτη;

Διαβάζοντας το τελευταίο βιβλίο του Μίμη Ανδρουλάκη «Μπλε Λουλούδι», με υπότιτλο «Αναμνήσεις από το 2048», αιφνιδιάζεσαι διπλά από τη συνθετική προσέγγιση του συγγραφέα.

Πρώτον, οι επαναστατικές εκρήξεις του 1848 δεν εκτονώνονται μόνο μέσα από πολλούς κρατήρες, αλλά παρουσιάζουν μια ποικιλομορφία και πολλαπλότητα και στις δύο κύριες εκφάνσεις τους, την κοινωνική και την εθνική.

Δεύτερον, οι επαναστατικές ηφαιστειακές εκρήξεις του 1848 στη σκιά της κορύφωσης της Πρώτης Βιομηχανικής Επανάστασης, φωτίζονται ως η αφετηρία μιας νέας ιστορικής περιόδου του Διπλού Αιώνα 1848-2048.

Μιας νέας κατασκευασμένης ιστορικής περιόδου που παραπέμπει στις δύο πιο γνωστές ιστοριογραφικές αποκλίσεις από την ημερολογιακή περιοδολόγηση: τον μακρόσυρτο 19ο αιώνα, που αρχίζει το 1789 με τη Γαλλική Επανάσταση και τελειώνει το 1914 με την έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και τον σύντομο 20ό αιώνα που έχει αφετηρία την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 και τερματικό προορισμό την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1989-1991.

Ο Διπλός Αιώνας, που κατασκευάζουν τα πρόσωπα και τα γεγονότα που προβάλλουν μέσα από το «Μπλε Λουλούδι», εμπεριέχει και μια μεθοδολογική συνωμοσία που θέτει εκτός νόμου τον κάθε είδους μεσσιανισμό, την κάθε μορφή ολοκληρωμένης ουτοπίας.

Εκτός νόμου τίθεται όμως και η απλουστευτική εσχατολογία του τύπου «Το τέλος της Ιστορίας» του Φουκουγιάμα.

Αθεράπευτα αισιόδοξο, το «Μπλε Λουλούδι», αμφισβητεί ακόμη και την εμπνευσμένη και ορθολογικά δομημένη ιστορική απαισιοδοξία του Τζορτζ Oργουελ και της Χάνα Αρεντ.

Το «Μπλε Λουλούδι» δεν φοβάται ότι η σύνθεση των δύο συστημάτων οδηγεί νομοτελειακά στον ολοκληρωτισμό.

Απαντά στον Οργουελ και την Αρεντ με τη συνειδητή ή και ασυνείδητη προσφυγή στη βοήθεια του φιλελευθέρου Ρεϊμόν Αρόν, συγγραφέα του δοκιμίου «Δεκαοκτώ μαθήματα για τη Βιομηχανική Κοινωνία».

Η ΝΕΠ του Ντενγκ και του Λένιν

Πριν από τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, ο Βλαντίμιρ Ιλιτς Λένιν, αμέσως μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου στη Ρωσία υιοθέτησε τη Νέα Οικονομική Πολιτική – ΝΕΠ, ένα τολμηρό στοίχημα συνύπαρξης της Οικονομίας της Αγοράς με την Εξουσία των Σοβιέτ.

Ο Λένιν δεν είχε την τύχη του Ντενγκ, που μακροημέρευσε για να δει ότι κέρδισε το στοίχημα ενός ελεγχόμενου από το Κόμμα «Εξώγαμου Καπιταλισμού», όπως τον ονοματοδοτεί το «Μπλε Λουλούδι».

Εκτός πολιτικής δράσης από το 1922, δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του το 1924, δεν μπόρεσε να εμποδίσει την οριοθέτηση της ΝΕΠ ως αναγκαίου κακού στην αρχή και τη σταδιακή απονεύρωση και συρρίκνωσή της στη συνέχεια.

Η συνύπαρξη μιας παντοδύναμης κεντρικής πολιτικής εξουσίας με μια δυναμικά αναπτυσσόμενη αγορά δεν ανακαλύφθηκε ούτε από τον Ντενγκ ούτε από τον Λένιν. Προϋπήρχε στη μακραίωνη αυτοκρατορική παράδοση της Κίνας, αλλά και της Γαλλίας των Λουδοβίκων.

Στη Γαλλία, η ΝΕΠ και ο «Εξώγαμος Καπιταλισμός» ονομάζονται κολμπερτισμός από τον υπουργό Οικονομικών του Λουδοβίκου του 14ου, Κολμπέρ, που διοικούσε την οικονομία της αγοράς με βολονταρισμό σοβιετικού πεντάχρονου πλάνου της εποχής της κολεκτιβοποίησης.

Η καρτεσιανή παράδοση άλλωστε δεν επέτρεπε την κυριαρχία του δόγματος της αυτορυθμιζόμενης αγοράς στη Γαλλία.

Στο «Μπλε Λουλούδι» παρατίθεται ο διάλογος του Ναπολέοντα Βοναπάρτη, όπου στην επισήμανση του συνομιλητή του ότι δεν έχουν ωριμάσει οι συνθήκες, η απάντησή του είναι «Ας τις κάνουμε να ωριμάσουν». Δεν είναι λοιπόν ούτε τυχαίο ούτε συμπτωματικό που η Γαλλία όπως και η Κίνα καταγράφονται μέχρι πρόσφατα ως αποκλίνουσα συνιστώσα από την κανονικότητα της αυτορυθμιζόμενης παγκοσμιοποιημένης αγοράς.

Αν το μοντέλο Ντενγκ σήμερα χαίρει σεβασμού, το μοντέλο Κολμπέρ λοιδορείται απαξιωτικά ως «γαλλική εξαίρεση».

Αρχή και τέλος, τέλος και αρχή

Το 2048 επανέκδοση του 1848; Εύλογα το ερώτημα ξενίζει, καθώς συνειρμικά η σκέψη αναζητά προφανείς αναλογίες και ομοιότητες. Η επαναστατική έκρηξη σε πολλές ταυτόχρονα ευρωπαϊκές χώρες θέτει από τα μέσα του 19ου αιώνα την αδυναμία υλοποίησης ανατροπών σε εθνικό πλαίσιο.

Η εμπειρία του 1848 οδήγησε αργότερα στην ίδρυση της Πρώτης Διεθνούς, μιας απάντησης πολύ καθυστερημένης σε σχέση με τη συγκρότηση της Ιεράς Συμμαχίας μετά το Συνέδριο της Βιέννης το 1815, που λειτούργησε ως διευθυντήριο της ευρωπαϊκής αντίδρασης στη δυναμική της κοινωνικής και πολιτικής χειραφέτησης.

Το 2048, το δίλημμα θα είναι συντέλεια ή παγκόσμια προοδευτική διακυβέρνηση που θα αντιμετωπίσει την πρόκληση της κλιματικής αλλαγής και της αποτροπής περαιτέρω διεύρυνσης των κοινωνικών και περιφερειακών ανισοτήτων.

Αν μη τι άλλο, οι τριάντα τρεις κορυφαίοι της επιστήμης και της τέχνης, τους οποίους το «Μπλε Λουλούδι» τοποθέτησε στο Νησί των Κοραλιών, κάπου στον Ειρηνικό, γνωρίζουν ότι η γραμμική δυναμική πρόοδος δεν είναι δεδομένη, όπως τους δίδαξαν οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις και οι πανδημίες του πρώτου μισού του 21ου αιώνα.

Σε μια παλιότερη συνέντευξή του ο Τζον Λε Καρέ επισήμανε πως το τέλος του Ψυχρού Πολέμου το 1989 -1991 ήταν μια χαμένη ευκαιρία για ουσιαστικά βήματα προς μια παγκόσμια διακυβέρνηση, με κύριο υπαίτιο τις ΗΠΑ που επέλεξαν να επιδιώξουν την επιβολή μιας μονομερούς Pax Americana.

Μια επιλογή παράδοξη, καθώς δύο φορές στον 20ό αιώνα, δύο πρόεδροι των ΗΠΑ, ο Ουίλσον και ο Ρούζβελτ, επέβαλαν την Κοινωνία των Εθνών και τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως αφετηρία για μια παγκόσμια διακυβέρνηση.

Κιβωτοί του Νώε;

Είναι οι τριάντα τρεις διασημότητες, απόγονοι των νόθων παιδιών γνωστών ιστορικών προσωπικοτήτων, που παρελαύνουν στο βιβλίο, και οι οποίοι φιλοξενούνται στην νήσο των Κοραλιών του Ειρηνικού, μια νέα Κιβωτός του Νώε με στόχο να διασωθεί ό,τι καλύτερο υπάρχει σ’ ένα κόσμο που βαδίζει ανεπιστρεπτί προς τη συντέλεια;

Είναι δύσκολο να δεχτούμε αυτή την εκδοχή, καθώς πρόκειται για πρωταγωνιστές της παγκοσμιοποίησης, για προσωπικότητες που δύσκολα θα δέχονταν τον ρόλο του πληρώματος μιας νέας κιβωτού. Ο βολονταρισμός τους δεν τους επιτρέπει να αποδεχτούν παθητικό ρόλο.

Αν δεν πρόκειται για νέα κιβωτό, μήπως πρόκειται για μια νέα συνάντηση της Βεστφαλίας, σαν αυτή που περιγράφει ο Γκίντερ Γκρας στο ομώνυμο βιβλίο του; Τότε, το 1648, η ομώνυμη συνθήκη τερμάτισε τον τριακονταετή πόλεμο και επικύρωσε τον θρυμματισμό της Γερμανίας σε αμέτρητα κρατίδια. Στην πόλη της Βεστφαλίας συγκεντρώθηκε -στη φαντασία του Γκίντερ Γκρας- η αφρόκρεμα των διανοουμένων στη Γερμανία εκείνη την εποχή για να συζητήσουν το μέλλον της διηρημένης πατρίδας.

Αν δεν είναι νέα κιβωτός του Νώε και νέα συνάντηση της Βεστφαλίας, μήπως το Μαγικό Νησί είναι η θαλάσσια παραλλαγή του Μαγικού Βουνού του Τόμας Μαν, που συγκεντρώνει εκτός από τους «φυματικούς» και εκείνους που θέλουν να αποφύγουν την φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ως παροξυσμικού συμπτώματος της «ευρωπαϊκής ασθένειας»; Ούτε αυτή η απάντηση μπορεί να γίνει πλήρως αποδεκτή, καθώς οι τριάντα τρεις διασημότητες δεν θα αποδέχονταν ποτέ να αποστασιοποιηθούν από μια πραγματικότητα που την έχουν σφραγίσει και συνδιαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό, πολύ περισσότερο να υιοθετήσουν μια μελαγχολική προσέγγιση της Ιστορίας.

Οι παραπάνω εκδοχές είναι ενδεικτικές της διευρυμένης αμφισημίας του βιβλίου, που επιτρέπει στον αναγνώστη όχι μόνο να το διατρέξει με διαφορετικές οπτικές γωνίες ανάγνωσης, αλλά να χαράξει στη φαντασία του και τις δικές του ερμηνείες ή και «παρερμηνείες»…

Δεν είναι άλλωστε τυχαίος ο τίτλος του βιβλίου «Μπλε Λουλούδι», που παραπέμπει στον πρώιμο γερμανικό ρομαντισμό του 18ου αι., ένα κίνημα που συμπυκνώνει το νόημα μιας εποχής μετάβασης από την ασφάλεια και βεβαιότητα του χθεσινού κόσμου, βαθιά σημαδεμένου από την ενοποιητική θρησκευτική πίστη, σε ένα ανοιχτό εκκοσμικευμένο περιβάλλον γενικευμένης αστάθειας και αβεβαιότητας.

Το μπλε είναι ένα σύμβολο της προόδου, του Διαφωτισμού, των ονείρων και των ελευθεριών. Δεν είναι τυχαίο ότι στο πρώτο μυθιστόρημα του Γκέτε «Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου» το 1774, ο κεντρικός ήρωας φοράει μπλε. Το μυθιστόρημα, σε συνδυασμό με την επιστημονική πραγματεία του συγγραφέα για τα χρώματα, σημάδεψε την περίοδο Sturm und Drang (Ορμή και θύελλα), ένα κίνημα που θεωρείται προπομπός του γερμανικού ρομαντισμού.