Μια σύγχρονη γυναίκα. Ολοι μιλούσαν γι’ αυτήν στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Βιέννης στις αρχές του αιώνα. Η Elena Luksch-Makowsky (1878-1967), ζωγράφος και γλύπτρια, ανέπτυξε το μοναδικό της στιλ. Προσπάθησε με προσωπικό αγώνα και κατάφερε να βρίσκεται πάντα σε πρώτο πλάνο στην καλλιτεχνική σκηνή στην καρδιά της Ευρώπης. Ηταν δύσκολο την εποχή εκείνη, όχι μόνο να ξεπεράσει τις αγκυλώσεις για τον μοντερνισμό στο έργο της, αλλά έδινε και καθημερινό αγώνα για ισότητα με τους άντρες εικαστικούς.
Κατά τις αρχές του περασμένου αιώνα καθώς η αυστριακή πρωτεύουσα ήταν μια δύναμη της διανόησης και του πνεύματος, δύο άντρες καλλιτέχνες θεωρούνταν οι γίγαντες του μοντερνισμού στη Βιέννη. Ο Γκούσταφ Κλιμτ (1862-1918) και ο Εγκον Σίλε (1890-1918). Τους ένωνε ο αμοιβαίος θαυμασμός του ενός για το έργο του άλλου -αν και τους χώριζαν ηλικιακά 28 ολόκληρα χρόνια- και σηματοδότησαν με τα απροκάλυπτα αισθησιακά έργα τους τη φρεσκάδα, την αμεσότητα και την ορμητική ενέργεια που απλώνονταν εκείνη την εποχή με την αλλαγή του αιώνα.
Την ίδια περίοδο οι γυναίκες δημιουργοί προσπαθούσαν να ακολουθήσουν τα όνειρά τους και έδιναν αγώνα να βρίσκονται παρούσες στην τέχνη και τη ζωή της πόλης. Μόλις το 1920, πολύ αργά, η Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης άνοιξε τις πόρτες της σε φοιτήτριες. Μέχρι τότε οι φιλόδοξες καλλιτέχνιδες έπρεπε να πληρώνουν υψηλές αμοιβές σε ιδιωτικούς δασκάλους. Βέβαια από το 1910 μια ομάδα γυναικών, απογοητευμένες από τις αντρικές προκαταλήψεις, ίδρυσε την Αυστριακή Ενωση Γυναικών Καλλιτεχνών (VBKÖ). Θεωρήθηκε το πρώτο ισχυρό φεμινιστικό σημάδι στην ιστορία της γυναικείας χειραφέτησης του βιεννέζικου μοντερνισμού. Με ριζοσπαστικά βήματα έκφρασης έδωσαν αγώνα για την ισότητα των φύλων και την καλλιτεχνική τους οντότητα.
Τα εμπόδια πολλά, όμως μερικές από αυτές τις γυναίκες κατάφεραν να οικοδομήσουν με επιτυχία αξιοθαύμαστη σταδιοδρομία. Ενώ έπρεπε να αγωνιστούν σκληρά για να κερδίσουν έδαφος έναντι των αντρών συναδέλφων τους, άρπαξαν όλες τις ευκαιρίες κατάρτισης και ανέπτυξαν στρατηγικές για την εμπορία των έργων τους. Με την ίδρυση των δικών τους γυναικείων ενώσεων καλλιτεχνών δικτυώθηκαν, δραστηριοποιήθηκαν στην καλλιτεχνική σκηνή, στην προβολή του έργου τους και στην εμπορική εκμετάλλευσή του.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στις αρχές της δεκαετίας του ’30 επιτεύχθηκε τελικά ένα πολύ καλό επίπεδο χειραφέτησής τους. Σε όλους τους καλλιτεχνικούς κύκλους αναγνωρίστηκε ότι οι γυναίκες μπορούσαν να ζωγραφίζουν ακόμη και… γυμνά. Πολλές γυναίκες ασχολήθηκαν στις δημιουργίες τους με κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα και με πολιτική ματιά μάλιστα.
Οι πρωτοπόρες εκείνες γυναίκες δημιουργοί πραγματικά συνέβαλαν στην ιστορία της τέχνης και τον βιεννέζικο μοντερνισμό διαμορφώνοντας τις μελλοντικές τάσεις στην παγκόσμια τέχνη. Ανάμεσά τους τεράστιο παράδειγμα και η Ρωσίδα Elena Luksch-Makowsky. Γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη και ήταν κόρη του Konstantin Makovsky (1839-1915) και ανιψιά του Vladimir Makovsky (1846-1920), που και οι δύο υπήρξαν πρωτοπόροι ζωγράφοι των τσάρων της Ρωσίας και συνδέθηκαν με την ομάδα των Ρώσων καλλιτεχνών γνωστών ως «Peredvizhniki» (Περιπλανώμενοι). Ο παππούς της Yegor Ivanovich Makovsky ήταν σκιτσογράφος και ερασιτέχνης ζωγράφος, ενώ η γιαγιά της, συνθέτρια μουσικής.
Μεγάλωσε σε ένα εικαστικό περιβάλλον με ελεύθερο πνεύμα. Αν και η παιδική ηλικία της Makowsky περιελάμβανε εκπαίδευση για το υποτιθέμενο μέλλον της ως γυναίκας, μητέρας και νοικοκυράς, ο πατέρας της διέκρινε, αναγνώρισε και ενθάρρυνε τα καλλιτεχνικά ταλέντα της.
Το 1889 η Elena και τα αδέλφια της ξεκίνησαν μια «περιοδεία» στην Ευρώπη με τη μητέρα τους, τη Julia Makowsky. Περιελάμβανε ταξίδια στη Βενετία, τη Φλωρεντία, τη Νίκαια και σε πολλά άλλα μέρη και σ’ αυτά οφείλονταν η ικανότητα και η ευχέρειά της στις ξένες γλώσσες όπως τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά.
Μεταξύ 1894 και 1896 η Makowsky σπούδασε με τον Ilya Repin (1844-1930) στην Ακαδημία της Αγίας Πετρούπολης, όπου κέρδισε υποτροφία για να σπουδάσει με τον Anton Ažbe (1862-1905) στο Μόναχο.
Απέκτησε ένα στούντιο στο Dutenhofen βορειοανατολικά του Νταχάου και συνάντησε τον μελλοντικό σύζυγό της, τον Βιεννέζο γλύπτη Richard Luksch (1872-1936), το 1900. Αγωνιζόταν για τις ελευθερίες της στον γάμο της και καθόρισε σαφώς τις επιθυμίες και τις ανάγκες της. Εκανε μια γραπτή συμφωνία με τον μέλλοντα σύζυγό της ότι θα μπορούσε να επισκέπτεται τη Ρωσία όποτε θέλει χωρίς την έγκρισή του. Ενα άλλο σημαντικό πράγμα για αυτήν ήταν ότι συνέχισε απερίσπαστη να εργάζεται ως ανεξάρτητη καλλιτέχνις.
Μετακόμισε στη Βιέννη όπου εκθέτει το έργο της σε εκθέσεις με τους ζετσεσιονιστές συναδέλφους της, καθώς η ομάδα του εικαστικού κινήματος της Απόσχισης πλέον ταράζει τα νερά του συντηρητισμού στην αυστριακή πρωτεύουσα. Ηταν η μόνη γυναίκα καλλιτέχνις με μονόγραμμα μέσα στην ομάδα, αλλά δεν της δόθηκε δικαίωμα ψήφου δυστυχώς. Το 1903 συνέβαλε με υπέροχες έγχρωμες ξυλογραφίες σε ένα ειδικό τεύχος του «Ver Sacrum», επίσημου περιοδικού των Αποσχιστών.
Εργάστηκε επίσης για το Wiener Werkstätte (εργαστήριο σχεδιασμού) και σχεδίασε τρία ανάγλυφα για την κύρια πρόσοψη του Burgtheater (Εθνικό Θέατρο). Επίσης φιλοτέχνησε δύο από τα σημαντικότερα έργα της, την «Adolescentia» (1903) και το «Ver Sacrum» (1901).
Πραγματοποίησε ταξίδια και ανέπτυξε μέσω του αδερφού της στενές επαφές με τους αβανγκάρντ καλλιτέχνες της Αγίας Πετρούπολης. Στα χρόνια που πέρασαν επέκτεινε τις σχέσεις της και σε άλλους Ρώσους καλλιτέχνες στα βάθη της χώρας, εμπλουτίζοντας τις δικές της ανησυχίες στο καλλιτεχνικό έργο της καθώς και τις δημιουργίες των Αποσχιστών μέσω ενός καναλιού σημαντικής επικοινωνίας μεταξύ των δημιουργών στις δύο χώρες.
Το 1907 οι Luksch μετακόμισαν στο Αμβούργο, αφού ο Richard έγινε καθηγητής στη Σχολή Τεχνών και Χειροτεχνίας. Εκεί η Elena άρχισε να εργάζεται για τα γλυπτά της. Το Frauenschicksal (Woman’s Fate), δείχνει παραστατικά τον αγώνα της ως μόνου γονέα, γιατί ήδη είχε χωρίσει με τον σύζυγό της μένοντας μόνη να στηρίζει τους τρεις γιους της.
Αυτήν την εποχή μια μεγάλη έκθεση με τίτλο που φέρει το όνομά της «Elena Luksch-Makowsky. Silver Age and Secession» αφιερώνεται στο έργο της εικαστικής πρωταγωνίστριας των αρχών του 20ού αιώνα και πρωτοπόρου δημιουργού του βιεννέζικου μοντερνισμού. Το Μουσείο Μπελβεντέρε, για να την τιμήσει, ερευνά και τεκμηριώνει τη συναρπαστική ζωή αλλά και τον ουσιαστικό σημαίνοντα ρόλο της στη δημιουργία δικτύων επικοινωνίας μεταξύ της αυστριακής πρωτεύουσας και της Ρωσίας θέτοντας υπό αμφισβήτηση στην ιστορία της τέχνης τον εικαστικό διαχωρισμό της Ανατολής και της Δύσης.
Μέχρι τις 10 Ιανουαρίου 2021 στο Ανάκτορο Μπελβεντέρε, το εμβληματικό σημείο αναφοράς στην ιστορία της χώρας με τις θαυμαστές αίθουσες-γκαλερί, απλώνονται οι δημιουργίες της γεμάτες με το πρωτοπόρο ριζοσπαστικό πνεύμα της.
Η Makowsky έριξε γέφυρες επικοινωνίας και έφερε κοντά το διεθνές καλλιτεχνικό κίνημα της Αρ Νουβό, ενώνοντας τις καλλιτεχνικές δυνάμεις της Ρωσίας και της πρωτοποριακής Βιέννης. Εμπνευσμένη μορφή με το μοναδικό της στιλ, κατάφερε με τη ζωή και την τέχνη της στην καρδιά της Ευρώπης να συνδέσει αρμονικά πολιτισμούς και φυσικά ακόμα και στις μέρες μας να ανακαλύπτουμε νέα, πρωτοποριακά στοιχεία σε κάθε καλλιτεχνική της δημιουργία.
? «Elena Luksch-Makowsky. Silver Age and Secession», στο Ανάκτορο Μπελβεντέρε της Βιέννης. Μέχρι 10 Ιανουαρίου 2021 https://www.belvedere.at/en/sight-elena-luksch-makowsky
? Μένουμε σπίτι, μένουμε ασφαλείς! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά συλλογές, εκθέσεις και εκδηλώσεις.
