Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για την πανδημία: πράξη και αποχή, λόγος και σιωπή
ΜΟΤΙΟΝΤΕΑΜ/ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για την πανδημία: πράξη και αποχή, λόγος και σιωπή

  • A-
  • A+

Καταστατικά, η ελευθεριακή οπτική για τα πράγματα σημαίνει ότι προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε και να αναδείξουμε την καθημερινή δράση των απλών ανθρώπων πίσω από κάθε μεγάλη απόφαση, κάθε απρόσωπη διάταξη, κάθε τεράστιο και φαινομενικά ανεξάρτητο και αδιατάρακτο θεσμό.

Οσο και αν επεκτείνεται ο έλεγχος, όσο και αν ολοκληρώνεται η γραφειοκρατία, νεοφιλελεύθερη ή παραδοσιακή, είναι πάντα η καθημερινή δράση των ανθρώπων εκείνη που κάνει την κοινωνική ζωή να προχωράει και να αλλάζει. Κι αυτό γιατί ακόμα και το τελειότερο σύστημα έχει διάκενα, ακόμα και ο πιο άρτιος κανόνας μένει κενό γράμμα αν δεν περάσει μέσα από τις ερμηνείες, τις αντιστάσεις, τις επανοικειοποιήσεις της καθημερινής λαϊκής πράξης.

Πιστεύουμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Εξάλλου, αν δεν είχαν έτσι, το ελευθεριακό πρόταγμα θα καθίστατο αυτομάτως χωρίς νόημα ή, το πολύ, φορέας μιας απλής αντίστασης, αξιοπρεπούς και ενδεχομένως ηρωικής μεν, ανίκανης να δημιουργήσει άλλες μορφές ζωής δε. Αυτός ο τρόπος σκέψης, αυτό το βλέμμα, εφαρμόζεται παντού· και στα καλά και στα κακά.

Συνεπώς, και στο ζήτημα της πανδημίας. Οπως λοιπόν αρνούμαστε κατηγορηματικά ότι η κυβέρνηση ήταν αυτή που έσωσε τη χώρα κατά τη διάρκεια του πρώτου πανδημικού κύματος και προτάσσουμε το συγκινητικό σύνθημα «ο λαός σώζει τον λαό», έτσι και τώρα, που τα πράγματα δυσκολεύουν, οφείλουμε να αρνηθούμε κατηγορηματικά ότι η κυβέρνηση και το κράτος φέρουν την αποκλειστική ευθύνη για όσα συμβαίνουν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος ή μια γειτονιά έχουν την ίδια δυνατότητα να παρέμβουν επί του κοινωνικού γίγνεσθαι με το κράτος. Δεν αναφερόμαστε σε μια αφηρημένη «ατομική ευθύνη»: μέσα σε συνθήκες πολιτικής και οικονομικής ετερονομίας, αλλά και γενικότερα, οι κινήσεις κάποιων παικτών βαραίνουν προφανώς περισσότερο από εκείνες κάποιων άλλων – και οι ευθύνες των κυβερνώντων για την κατάσταση των μέσων μαζικής μεταφοράς και για το απρόσεκτο άνοιγμα του τουρισμού είναι πράγματι πολύ βαριές.

Ποτέ όμως δεν υπάρχει κάποιος που να καθορίζει απόλυτα το παιχνίδι. Και όπως υποστηρίζουμε ότι στο πρώτο κύμα ο λαός πράγματι έσωσε τον λαό, με τον αυτοπεριορισμό, την αλληλοβοήθεια, την ερμηνευτική οικειοποίηση των μέσων προστασίας και πλήθος άλλων κινήσεων χωρίς τις οποίες οι εξαγγελίες των ειδικών θα παρέμεναν κενό κέλυφος, έτσι και τώρα, που η κατάσταση δυσκολεύει, θα υποστηρίξουμε ότι και εμείς, οι απλοί άνθρωποι, συντελέσαμε στην εξάπλωση της πανδημίας. Aς μην εθελοτυφλούμε: δεν προσέξαμε πάντοτε όσο έπρεπε, υποτιμήσαμε τον κίνδυνο, δεν τηρήσαμε αυτονόητα μέτρα.

Είναι άραγε λογικά δυνατό τα καλά να τα καταφέρνει ο λαός και τα κακά να του τα επιφέρει το κράτος; Είναι πολιτικά δυνατό; Αν το κράτος είναι τόσο παντοδύναμο, τι νόημα θα μπορούσε να έχει το πρόταγμά μας – ένα πρόταγμα που δομείται ακριβώς στη βάση της ιδέας ότι το κράτος είναι κατά βάθος αδύναμο, ανίκανο, καταδικασμένο να αποτύχει; Ας είμαστε ειλικρινείς και διανοητικά έντιμοι: σύμφωνα με όσα λέμε εδώ και χρόνια, το ξέραμε ότι το κράτος θα αποτύχει. Τι κάνουμε για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας και την κοινωνία από αυτή την αποτυχία;

Οπως ήταν αναμενόμενο, ένα μεγάλο μέρος του ελευθεριακού κόσμου, επειδή ανέκαθεν συνήθιζε να αντιλαμβάνεται την εξουσία πρωτίστως ως καταστολή και έλεγχο και όχι ως διάπλαση υποκειμένων και μορφών ζωής, βλέπει στα γεγονότα των ημερών μας την πεμπτουσία της κρατικής διαχείρισης. Χωρίς επ’ ουδενί λόγω να παραγνωρίζουμε ότι η πανδημία, όταν παρέλθει, θα έχει αφήσει πίσω της σημαντικές μετατοπίσεις στο επίπεδο των θεσμών, της καθημερινότητας και της σχέσης με το κράτος –ας σκεφτούμε, λόγου χάρη, την τεράστια επέκταση των ηλεκτρονικών συναλλαγών και των ψηφιακών διευθετήσεων–, οφείλουμε να διερωτηθούμε αν τα πραγματικά περιστατικά όντως δικαιολογούν τους φόβους μας για την εγκαθίδρυση μιας δυστοπίας και σε ποιον βαθμό.

Φυσικά, ακριβείς προβλέψεις είναι πολύ δύσκολο να γίνουν. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις για τις τάσεις που παρατηρούνται στο επίπεδο της επίσημης, κρατικής πολιτικής των διαφόρων χωρών και σε αυτές δεν διακρίνουμε κάποια αξιοσημείωτη πολιτική βούληση για μονιμοποίηση των πράγματι δυστοπικών διαστάσεων της διαχείρισης της πανδημίας.

Αντιθέτως, το πνεύμα που χαρακτήρισε την πλειονότητα των κυβερνητικών στάσεων μετά την παρέλευση του πρώτου κύματος ήταν μια διάθεση για άμεση «επιστροφή στην κανονικότητα», βεβιασμένη απόσυρση των μέτρων κ.λπ. Χαρακτηριστική είναι η κοινή υπουργική απόφαση της 7ης Ιουλίου, με την οποία η ελληνική κυβέρνηση καταργούσε την υποχρέωση των επισκεπτών των εμπορικών κέντρων να φορούν μάσκα – μια κίνηση που αποσύρθηκε ύστερα από λίγες μέρες, καθώς συνέπεσε με την εκ νέου αύξηση των κρουσμάτων.

Εξάλλου, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζουμε και κάτι ακόμη, πολύ βασικό: τα απαγορευτικά μέτρα, κυρίως όσα έχουν να κάνουν με την κυκλοφορία στους δρόμους, σε γενικές γραμμές παραβιάζονται, και αυτή η παραβίαση συντελείται φυσικά εν γνώσει της κυβέρνησης. Δεν υπονοούμε εδώ ότι η εν λόγω παραβίαση είναι άνευ ετέρου ορθή, καθώς πολλές φορές μπορεί να είναι πράγματι ακίνδυνη, άλλες όμως να φανερώνει μια τραγική ανευθυνότητα. Ας δούμε όμως το ζήτημα για μία έστω στιγμή «κοινωνιολογικά», χωρίς να το κρίνουμε ηθικά: είναι φανερό ότι τα υπό εξέταση μέτρα δεν αποσκοπούν σε μια πλήρη απαγόρευση, αλλά σε μια παρέμβαση που περιορίζει σε έναν βαθμό την κυκλοφορία καθιστώντας απλώς πιο δύσκολο το να μπει κανείς στη διαδικασία να αψηφήσει τις σχετικές διατάξεις. Και αυτό είναι, βέβαια, ορθό και απαραίτητο στην παρούσα φάση.

Την ίδια στιγμή, αν εξετάζαμε τις ιδιαίτερες τροπικότητες της εξουσίας στον νεοφιλελευθερισμό, θα βλέπαμε ότι, γενικά μιλώντας, η άμεση καταστολή τείνει να υποχωρεί και παραχωρεί το πρωτείο στην απόπειρα προώθησης μιας ενεργητικής δραστηριοποίησης των υποκειμένων μέσα σε κανοναρχημένα περιβάλλοντα. Στον σύγχρονο, νεοφιλελεύθερο κόσμο, το θέμα δεν είναι τόσο να μη μετακινούμαστε και να μην αναλαμβάνουμε δράση όσο το να οξύνονται και να πληθαίνουν οι μετακινήσεις και οι πρωτοβουλίες, διοχετευόμενες ωστόσο στα κανάλια της παραγωγής οικονομικής αξίας. Αυτό δεν είναι απόλυτο, ούτε θα είναι οπωσδήποτε πάντα έτσι τα πράγματα. Είναι ωστόσο σημαντικό να το έχουμε κατά νου.

Σε ανθρώπους που έχουν συνηθίσει να σκέφτονται και να παρεμβαίνουν πολιτικά, ένα τόσο κοσμοϊστορικό γεγονός όσο η πανδημία είναι φυσικό να γεννά μέσα τους μια έντονη παρώθηση σε δράση. Η δράση, ωστόσο, δεν είναι κάτι μονοσήμαντο: υπάρχουν ποικίλες μορφές και τροπικότητές της, και είναι χρέος μας να σκεφτόμαστε κάθε φορά ποιες είναι οι πλέον κατάλληλες. Παραδείγματος χάρη, το να επιθυμεί κανείς σε μια εποχή έξαρσης της πανδημίας να διοργανώσει και να συμμετάσχει σε μια πορεία χιλιάδων ανθρώπων είναι πολύ απλά εξωφρενικό για οποιονδήποτε δεν μετέχει μιας ορισμένης «επαναστατικής» αδράνειας.

Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε τις κλασικές αναρχικές καταβολές μας, που τόνιζαν σωστά ότι η αναρχία είναι η ζωή που απελευθερώνεται από τον ζυγό των απολιθωμένων και καταπιεστικών μορφών του παρελθόντος. Εχουμε χρέος λοιπόν να μην αφήσουμε το ίδιο μας το παρελθόν να απολιθωθεί και να στραφεί ενάντια στη ζωή (κυριολεκτικά!).

Ας μη μας τρομάζει το μη δυναμικό, το μη εντυπωσιακό, το μη ενεργητικό του πράγματος. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και μια σοφή παράλειψη συνιστά πράξη· ότι ο λόγος προϋποθέτει τη σιωπή· ότι η δράση προϋποθέτει τη μη δράση. Ας μην τρελαινόμαστε, ας μη φέρνουμε την καταστροφή – και με τις δύο έννοιες. Η πανδημία είναι κι αυτή μέσα στη ζωή, όπως και ο θάνατος, κι εμείς είμαστε με τη ζωή, παρ' όλες τις ανυπόφορες πλευρές της και παρότι κάποιες φορές ο θάνατος δείχνει να παίρνει το πάνω χέρι.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Covid-19 και παιδιά
Η πανδημία έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή και την καθημερινότητα των παιδιών που βρίσκονται αντιμέτωπα με μια σειρά προκλήσεων.
Covid-19 και παιδιά
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Οι κοινωνίες και ο θάνατος
Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο την απόλυτη ανεπάρκεια των σύγχρονων κοινωνιών να σταθούν απέναντι στο φαινόμενο του θανάτου.
Οι κοινωνίες και ο θάνατος
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Οι καλλιτέχνες, όταν δεν παίζουμε, είμαστε έξω από τα νερά μας»
Η Τάνια Γιαννούλη, συνθέτις και πιανίστρια, μιλά στην «Εφ.Συν.» για τη μουσική, την πορεία της και την νέα συνθήκη λόγω της πανδημίας.
«Οι καλλιτέχνες, όταν δεν παίζουμε, είμαστε έξω από τα νερά μας»
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Cyberpunk
Ο συνδυασμός τεχνολογίας και περιορισμού είναι το δικό μας cyberpunk σε αυτή την περίοδο της πανδημίας.
Cyberpunk
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το σήμερα και το αύριο
Μακάρι αυτός ο αναγκαστικός εγκλεισμός να μας βοηθήσει να γίνουμε καλύτεροι, όχι μόνο με μια αυστηρή αυτοκριτική αλλά και με μια απόφαση ζωής.
Το σήμερα και το αύριο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας