Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η Αγία Σοφία, η επινόηση της παράδοσης και η Τουρκία του Ερντογάν
AP Photo Emrah Gurel, File
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η Αγία Σοφία, η επινόηση της παράδοσης και η Τουρκία του Ερντογάν

  • A-
  • A+
H επαναμετατροπή της Αγίας Σοφίας δεν ήταν αναπόφευκτη με βάση την οθωμανική νομολογία, ενώ η ιστορική επίκληση του Μωάμεθ του Πορθητή είναι επιλεκτική αν όχι ανιστόρητη. Οι αντιφάσεις αυτές αναδεικνύουν τις καταχρήσεις και τις διαστρεβλώσεις των ιστορικών τεκμηρίων από την εκάστοτε εξουσία

Η έννοια της επινόησης της παράδοσης αναφέρεται σε μία σειρά από θεσμοθετημένες ή κοινά αποδεκτές πρακτικές, συμβολισμούς ή τελετουργίες που νομιμοποιούνται από ένα ιστορικό βάθος, το οποίο μπορεί να είναι από ανύπαρκτο έως ρηχό. Χαρακτηριστική περίπτωση του δεύτερου είναι η σκοτσέζικη φούστα κιλτ. Αν σήμερα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της σκοτσέζικης εθνικής ταυτότητας, αυτόν τον χαρακτήρα τον απέκτησε κατά τον 19ο αιώνα και όχι ως ένα αρχέγονο ενοποιητικό εθνικό στοιχείο. Σε ό,τι αφορά την εκ του μηδενός επινόηση μιας παράδοσης, πιο οικείο παράδειγμα είναι το κρυφό σχολειό.

Αναπτύσσοντας την έννοια, ο Ερικ Χόμπσμπαουμ σημειώνει ότι η επινόηση της παράδοσης έχει ένα πιο συστηματικό χαρακτήρα σε περιόδους κατά τις οποίες παρατηρούνται έντονες μεταβολές σε μία κοινωνία. Δεδομένου ότι αυτή τη στιγμή η τουρκική κοινωνία βιώνει ένα ριζικό μετασχηματισμό και σταδιακά προσομοιάζει σε αυτό που ο Ερντογάν αποκαλεί «Νέα Τουρκία», η έννοια της επινόησης της παράδοσης αποκτά μια αυξημένη επικαιρότητα.

Εχοντας αφήσει πίσω την (άνωθεν επιβληθείσα) εκκοσμίκευση και εκδυτικισμό του Ατατούρκ, η Νέα Τουρκία βρίσκεται υπό κατασκευή τόσο υλικά όσο και διανοητικά/πολιτισμικά. Στηρίζεται πρωτίστως –αλλά όχι αποκλειστικά– στο σύμπλεγμα κατασκευαστικού και τραπεζικού τομέα (εξ ου και η εμμονή στην πολιτική των χαμηλών επιτoκίων, η οποία απευθύνεται και στην ισλαμική ηθική περί τοκογλυφίας) για την οικοδόμηση φαραωνικών έργων, επιβλητικών τζαμιών, εμπορικών κέντρων και κρατικά επιδοτούμενων λαϊκών πολυκατοικιών. Στο πλαίσιο αυτό, σκοπός είναι οι πολίτες της Νέας Τουρκίας να γίνουν ευλαβείς καταναλωτές και υπάκουοι εργαζόμενοι.

Κατ’ επέκταση, η σχέση της Τουρκίας με το ιστορικό της παρελθόν αλλάζει ριζικά. Ο πρώτος αιώνας της Τουρκικής Δημοκρατίας μετατρέπεται σε μια κεμαλική παρένθεση, ενώ η οθωμανική αυτοκρατορία παλινορθώνεται και εντάσσεται σε ένα τουρκοϊσλαμικό συνεχές που φτάνει μέχρι τους Σελτζούκους. Το προϊσλαμικό παγανιστικό παρελθόν των τουρκικών εθνοτήτων έχει έναν διφορούμενο αν όχι άβολο χαρακτήρα και είναι άξιο αναφοράς μόνο σε σχέση με τη στρατιωτική οργάνωση – κάτι αντίστοιχο με τη σχέση κεμαλισμού - οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπου η τελευταία είχε θέση στο εθνικό αφήγημα στον βαθμό που υπήρχαν στρατιωτικές επιτυχίες.

Το πολιτικό κλίμα που καλλιεργεί ο Ερντογάν έχει ένα έντονο χαρακτήρα πολιτισμικής αντιπαράθεσης και πόλωσης που ξεπερνάει το παρωχημένο σχήμα κεμαλιστές/ισλαμιστές.

Στόχο του έχει να αναδείξει και να διευρύνει το χάσμα που χωρίζει τους θρησκευόμενους, συντηρητικούς και εθνικιστές από τη μία και από την άλλη τις αντιπολιτευόμενες μεν, ετερογενείς δε ομάδες των κεμαλιστών, των κοσμικών, των αριστερών, των Κούρδων, των Αλεβιτών και των Γκιουλενικών. Είναι μέσα από την έμφαση που δίνει ο Ερντογάν στο πολιτισμικό και το συμβολικό που μπορεί να γίνει κατανοητή η πρόσφατη (επανα)μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί.

Turkish Presidency via AP, Pool

Το άθροισμα των συμβολισμών και τελετουργικών πράξεων που περιέβαλαν την κίνηση αυτή αντικατοπτρίζει και τους κύριους άξονες που συγκροτούν την κυρίαρχη ταυτότητα στη Νέα Τουρκία: οι Οθωμανοί, ως φυσικοί πρόγονοι των Τούρκων με βάση αυτό το αφήγημα, εκπλήρωσαν την (υποτιθέμενη) προφητεία του Μωάμεθ περί κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης από τους στρατούς του Ισλάμ. Το δίκαιο της κατάκτησης από τη μία και η θρησκευτικότητα των Τούρκων από την άλλη είναι αυτά που νομιμοποιούν την απόφαση αλλαγής χρήσης του μνημείου.

Επιστρέφοντας στο ζήτημα της επινόησης της παράδοσης, θα εστιάσω σε δυο από τα διάφορα επιχειρήματα που έχουν εκφραστεί στη δημόσια σφαίρα και αποτελούν περιπτώσεις επιλεκτικής χρήσης των ιστορικών τεκμηρίων. Το πρώτο αφορά την ιστορικότητα του ισλαμικού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας όσο ήταν τζαμί και το δεύτερο την ιερότητα της βούλησης του Πορθητή να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τζαμί.

Σε ό,τι αφορά το πρώτο, η έρευνα της Γκιουλρού Νετζίπογλου και άλλων ιστορικών της τέχνης έχει καταδείξει ότι οι Οθωμανοί δεν είχαν καλύψει ευθύς εξαρχής ολόκληρη την εικονογραφία του ναού, όπως θα επίτασσε μία αυστηρή ανάγνωση της απαγόρευσης του Ισλάμ για την αναπαράσταση προσώπων. Αρκετά από τα ψηφιδωτά που περιείχαν προσωπογραφίες παρέμειναν ακάλυπτα μέχρι και τον 17ο αιώνα. Μπορεί ο θρησκευτικός ζήλος του Σουλτάνου Αχμέτ Α΄ να απέκρυψε την εικόνα του Παντοκράτορα, όμως αυτό σήμαινε επίσης ότι οι πιστοί προσεύχονταν κάτω από το διάσημο ψηφιδωτό για πάνω από ενάμιση αιώνα μέχρι να καλυφθεί. Ακόμα και αυτή η επιστροφή σε μια ισλαμική καθαρότητα τον 17ο αιώνα ήταν επιλεκτική: τα τέσσερα εξαπτέρυγα και η Παναγία με τον Χριστό βρέφος παρέμειναν σε κοινή θέα. Εχει επίσης ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η απόφαση του Αχμέτ Α΄ να διατηρήσει την Παναγία με τον Χριστό δεν ήταν αυθαίρετη: το ίδιο είχε κάνει ο Μωάμεθ στην Κάαμπα της Μέκκας, τον ιερότερο τόπο λατρείας του Ισλάμ.

Ετσι, η σημερινή επικάλυψη των ψηφιδωτών δεν αποτελεί κάποια επιστροφή σε μία αρχέγονη ισλαμική παράδοση, αλλά μια σύγχρονη απόλυτη και καθαρολογική ερμηνεία τού τι θα πει μουσουλμανική ορθοδοξία μέσα από τη τουρκο-σουνιτική οπτική του Ερντογάν, η οποία απλά επικαλείται νομιμοποιητικά το οθωμανικό παρελθόν.

Αντίθετα προς αυτές τις αντιλήψεις, το οθωμανικό παρελθόν συνυπήρχε και συνδιαλεγόταν με την πρότερη κατάσταση της Αγίας Σοφίας, με όρους πάντοτε επικυριαρχίας – όπως βέβαια έκανε ο κεμαλισμός όσο ο ναός ήταν μουσείο. Για τους Οθωμανούς, κατάκτηση δεν σήμαινε καταστροφή του προηγούμενου πολιτισμού αλλά κεφαλαιοποίηση πάνω στα επιτεύγματά του και δημιουργία μίας συνέχειας παρά μιας ρήξης με το πρότερο καθεστώς.

Κάτι τέτοιο προϋπέθετε γνώση και αντίληψη αυτού του πολιτισμού, της κοινωνίας και της οικονομίας. Πέρα από τη διατήρηση κάποιων ψηφιδωτών, όπως είδαμε πιο πάνω, ιστορικοί της τέχνης κατέδειξαν ότι ακόμα και η επιλογή των κορανικών εδαφίων και η αισθητική και καλλιγραφική τους αποτύπωση καταδείκνυε μια κατανόηση της βυζαντινής αρχιτεκτονικής και εκκλησιαστικής τέχνης. Οι επιγραφές ήταν λιτές και σχετικά μικρές, σε αισθητική αρμονία με τον χώρο. Οι στρογγυλές πινακίδες με τα κορανικά εδάφια που σήμερα δεσπόζουν στην Αγία Σοφία είναι μέρος των εκτεταμένων επιδιορθώσεων της περιόδου 1847-49. Με άλλα λόγια, οι τεράστιες επιγραφές που σκοπό έχουν να καταδείξουν επιδεικτικά την επικυριαρχία του Ισλάμ τοποθετήθηκαν πολύ αργότερα, σε μια περίοδο κατά την οποία η αυτοκρατορία μετρούσε συνεχείς απώλειες εδαφών. Αντιθέτως, στους αιώνες αμέσως μετά την κατάκτηση δεν υπήρχε μια τέτοια ανάγκη, και οι αισθητικές επιλογές ήταν μινιμαλιστικές. Με άλλα λόγια, ο υπέρμετρος ζήλος για την προβολή συμβολικής ισχύος φαίνεται να καλύπτει ελλείψεις στην υλική ισχύ.

Το δεύτερο παράδειγμα επινόησης της παράδοσης αφορά τη νομική διάσταση της επαναλειτουργίας της Αγίας Σοφίας ως τζαμιού. Κεντρικό ρόλο έχει το καθεστώς του τζαμιού της Αγίας Σοφίας ως μέρος του βακουφιού (ισλαμικό ευαγές ίδρυμα) που ίδρυσε ο Μωάμεθ ο Πορθητής το 1470. Η απόφαση του Τουρκικού Συμβουλίου Επικρατείας αναγνωρίζει ότι η μετατροπή του τζαμιού σε μουσείο το 1934 ήταν ενάντια στη σαρία (η οποία διείπε τη λειτουργία των βακουφιών κατά την περίοδο εκείνη) και στη βούληση του ιδρυτή όπως αυτή καταγράφεται στο καταστατικό του βακουφιού. Με το σκεπτικό αυτό, η μετατροπή σε μουσείο ήταν παράνομη. Οντως το ισλαμικό δίκαιο απαγορεύει την κατάσχεση βακουφικών περιουσιών, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές επιτελούν ένα ιερό κοινωφελές έργο για ολόκληρη τη μουσουλμανική κοινότητα. Για τον λόγο αυτό, η ίδρυση βακουφιών ήταν ένας ιδιαίτερα δημοφιλής τρόπος προστασίας της ιδιωτικής περιουσίας από την κρατική κατάσχεση.

Παρόλα αυτά, η ιερότητα του βακουφιού, την οποία το Τουρκικό Συμβούλιο Επικρατείας επικαλείται, δεν είναι θέσφατο. Υπάρχουν πάρα πολλά ιστορικά προηγούμενα καθ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπου βακούφια κατασχέθηκαν είτε για λόγους δημοσίου συμφέροντος είτε γιατί δεν εκπλήρωναν τον αρχικό τους σκοπό, όπως αυτός δηλωνόταν στο καταστατικό του αφιερώματος. Χαρακτηριστικότερη περίπτωση ήταν οι μαζικές κατασχέσεις βακουφιών της δεκαετίας του 1470. Τα βακούφια αυτά ήταν κυρίως οικογενειακά αφιερώματα των μουσουλμανικών-τουρκικών ελίτ της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι κατασχέσεις στόχευαν από τη μία στην εισροή χρημάτων στο κρατικό θησαυροφυλάκιο και από την άλλη να χτυπήσουν τις κατεστημένες ελίτ προς όφελος των προοθωμανικών (και συχνά χριστιανικών) αριστοκρατιών σε νεοκατακτηθείσες περιοχές των Βαλκανίων, οι οποίες θα γίνονταν οι νέοι σύμμαχοι της αυτοκρατορικής διοίκησης. Ο σουλτάνος που διέταξε τις κατασχέσεις των κατά τα άλλα ιερών βακουφιών δεν ήταν άλλος από τον Μωάμεθ τον Πορθητή. Εν τέλει, η επαναμετατροπή της Αγίας Σοφίας δεν ήταν αναπόφευκτη με βάση την οθωμανική νομολογία, ενώ η ιστορική επίκληση του Μωάμεθ του Πορθητή είναι επιλεκτική αν όχι ανιστόρητη. Οι αντιφάσεις αυτές αναδεικνύουν τις καταχρήσεις και τις διαστρεβλώσεις των ιστορικών τεκμηρίων από την εκάστοτε εξουσία.

Στο κήρυγμά του κατά την πρώτη προσευχή στην Αγία Σοφία στις 24 Ιουλίου, ο Διευθυντής Θρησκευτικών Υποθέσεων Αλί Ερμπάς τόνισε ότι όποιος παραβιάζει το ιερό αφιέρωμα ενός βακουφιού είναι καταραμένος. Αναφερόταν, βεβαίως, έμμεσα στον Ατατούρκ και τη μετατροπή του τζαμιού της Αγίας Σοφίας σε μουσείο το 1934. Αυτό όμως το οποίο ενδεχομένως δεν γνώριζε ήταν ότι η κατάρα την οποία ξεστόμιζε αφορούσε εν τέλει και τον ίδιο τον Μωάμεθ τον Πορθητή.

*Διδάσκει οθωμανική και τουρκική ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΝΗΣΙΔΕΣ
Νομικές και ηθικές διαστάσεις
Η UNESCO εξέφρασε άμεσα τη βαθύτατη λύπη και την ανησυχία της για την ενδεχόμενη απώλεια της οικουμενικότητας του εμβληματικού αυτού μνημείου, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου γι’ αυτή τη συμπεριφορά που...
Νομικές και ηθικές διαστάσεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας
Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί συνιστά την κραυγαλέα εκδοχή της συγκυριακής λογικής του Ερντογάν. Εναν χρόνο πριν, η μετατροπή της αποκλειόταν κατηγορηματικά, για να αναιρεθεί πανηγυρικά έναν χρόνο...
Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας
ΕΥΡΩΠΗ
Πρώτο... στασίδι ο Ερντογάν
Κατώτερη του αναμενόμενου η εσωτερική ανταπόκριση στα προεδρικά καλέσματα και ελάχιστη από το εξωτερικό ● Στα ψιλά η είδηση για το νομοσχέδιο το οποίο θα μπλοκάρει τη λειτουργία του Facebook, του Twitter, του...
Πρώτο... στασίδι ο Ερντογάν
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ψυχραιμία για την Αγια-Σοφιά
Να παραμερίσουμε τις συναισθηματικές αντιδράσεις και να μη γινόμαστε όμηροι αυτών που βλέπουν ως μόνη προοπτική τη σύγκρουση ή και ζουν ακόμη με τους μύθους του μαρμαρωμένου βασιλιά.
Ψυχραιμία για την Αγια-Σοφιά
ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
Αναζητεί σωτηρία στην... Αγια-Σοφιά
Ο Ερντογάν δεν είναι τρελός: είναι ένας πανίσχυρος, φιλόδοξος, αυταρχικός ηγέτης ενός μεγάλου λαού 80 εκατομμυρίων, που έχει ισοπεδώσει με θεμιτά και αθέμιτα μέσα όλους τους εσωτερικούς του αντιπάλους
Αναζητεί σωτηρία στην... Αγια-Σοφιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας