Μπορεί να βρίσκονται μεταξύ Κολωνακίου και Λυκαβηττού αλλά σίγουρα έχουν έναν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα από τους γείτονές τους, αφού τα Εξάρχεια, που θεωρούνταν επαναστατική περιοχή, έθεταν τους δικούς τους κανόνες στην κοινωνική διαμόρφωση της Αθήνας.
Στη συγκεκριμένη περιοχή εξάλλου έχουν διαδραματιστεί μερικά από τα σημαντικότερα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας. Τα Εξάρχεια είναι γεμάτα ζωή που χαρακτηρίζεται από τη δραστηριότητα της νεολαίας αλλά και από τη διαφορετικότητα των κοινωνικών ομάδων που αλληλεπιδρούν με αυτήν.
Τα ιστορικά γεγονότα
Το 1859 σημειώθηκε η πρώτη διαμαρτυρία, που ονομάστηκε «Σκιαδικά», από φοιτητές της Ιατρικής οι οποίοι διαμαρτύρονταν για τις υψηλές τιμές των καπέλων από το εξωτερικό αλλά και τη γενικότερη βαυαρική πολιτική.
Η επόμενη διαμάχη χρονολογικά λαμβάνει χώρα μεταξύ 1944-1945 στα Δεκεμβριανά, μέσα από τις ένοπλες συγκρούσεις των ΕΑΜ-ΕΛΑΣ απέναντι στις βρετανικές δυνάμεις. Πιο συγκεκριμένα, στην περιοχή των Εξαρχείων υπήρχαν κυρίως δυνάμεις του ΕΛΑΣ σπουδάζουσας, ενώ οι ευρύτερες δυνάμεις του επέλεξαν να οχυρωθούν (λόγω της κομβικής σημασίας που είχε) στο κέντρο της Αθήνας και δίπλα στο Κολωνάκι, όπου ήταν το αρχηγείο των Βρετανών.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973 βασίστηκε στην έντονη διαμαρτυρία των φοιτητών προς την αγριότητα του στρατιωτικού καθεστώτος της χούντας, ενώ τις προηγούμενες μέρες πολλοί φοιτητές είχαν μαζευτεί στην περιοχή των Εξαρχείων διαμαρτυρόμενοι με διαδηλώσεις και συλλαλητήρια για την κατάσταση που επικρατούσε, φτιάχνοντας ακόμα και οδοφράγματα αντιμαχόμενοι με την αστυνομία.
Με το πέρασμα των χρόνων η περιοχή των Εξαρχείων φιλοξένησε πληθώρα γραφείων πολιτικών οργανώσεων, όπως αυτό του ΠΑΣΟΚ στην οδό Χαριλάου Τρικούπη και άλλων μικρότερων οργανώσεων της Αριστεράς, καθώς επίσης και πολλών βιβλιοπωλείων αλλά και εκδοτικών οίκων που άρχισαν να εκτοπίζουν σιγά σιγά τις νεοκλασικές κατοικίες της περιοχής, κυρίως μεταξύ 1977 και 1984.
Σημαντική ημερομηνία για την περιοχή αποτελεί ο εορτασμός της Εργατικής Πρωτομαγιάς του 1977, όπου αναρχικοί συγκεντρώθηκαν στην οδό Τοσίτσα ξεκινώντας από εκεί μια πορεία κατά της κρατικής εξουσίας, ενώ αργότερα κατέληξαν να στήνουν οδοφράγματα στην οδό Στουρνάρα για να εμποδίσουν τους αστυνομικούς.
Η συγκεκριμένη ημέρα σημαδεύτηκε από μεγάλο αριθμό προσαγωγών και συλλήψεων στο κέντρο της πόλης. Λίγο αργότερα, το 1982, σημειώνεται η πρώτη κατάληψη σε εγκαταλειμμένο σπίτι από ομάδα αντιεξουσιαστών. Η πρώτη μεγάλη αντιφασιστική πορεία γίνεται στο κέντρο της Αθήνας το 1984 μετά την επίσκεψη της Λεπέν στην Αθήνα την οποία ακολούθησε σειρά επεισοδίων στα Εξάρχεια με συνολικά 170 συλλήψεις από την αστυνομία.
Εναν χρόνο αργότερα η ελληνική αστυνομία ξεκινά πολυήμερες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που αφορούσαν τους αναρχικούς και τους πανκ οι οποίοι κυκλοφορούσαν στην πλατεία και την ευρύτερη περιοχή, με εκατοντάδες προσαγωγές ανθρώπων όλων των ηλικιών προσπαθώντας να καταστείλουν οποιαδήποτε ετερότητα.
Μέσα στις αναταραχές που ακολούθησαν, συνέβη και ο πυροβολισμός του 15χρονου Μ. Καλτεζά από αστυνομικό κατά τη διάρκεια καταστολής των αναταραχών στην οδό Στουρνάρη, γεγονός που πυροδότησε νέα σειρά συγκρούσεων. Το 1986 ομάδα φεμινιστριών διοργανώνει στην πλατεία των Εξαρχείων συγκέντρωση για συζήτηση και διαμαρτυρία για την κατάσταση, η οποία διακόπτεται και αυτή από την αστυνομία.
Παρ’ όλα αυτά η περιοχή των Εξαρχείων αποτελεί κέντρο δραστηριοποίησης των φεμινιστριών, των αντιρρησιών συνείδησης, του ΑΚΟΕ (Απελευθερωτικό Κίνημα Ομοφυλοφίλων Ελλάδος) από τη δεκαετία του ’70, αφού αποτελεί μια συνοικία που προσελκύει τη διαφορετικότητα.
Η σύγχρονη εικόνα
Η σύγχρονη εικόνα των Εξαρχείων είναι αποτέλεσμα όλων των δραστηριοτήτων που έχουν λάβει χώρα στην ευρύτερη περιοχή, από τις διαδηλώσεις και τις πορείες του 1859 μέχρι και τα εκτεταμένα επεισόδια του 2008 και τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Τα γεγονότα αυτά, που εξακολουθούν να διαδραματίζονται καθημερινά, συνεχίζουν να προσδίδουν χαρακτηριστικά στη συνοικία των Αθηνών, της οποίας η μποέμικη αίγλη έχει αντικατασταθεί από τις προκαταλήψεις των ναρκωτικών και του αναρχισμού.
Παρ’ όλα αυτά, οικονομική κρίση, ανεργία, μεταναστευτικό-προσφυγικό ζήτημα, αναρχία, ακροδεξιά μηνύματα, εξέγερση, επανάσταση, αγάπη, φεμινισμός και ομοφυλοφιλία είναι τα πιο συνηθισμένα μηνύματα που είναι διασκορπισμένα στη γειτονιά των Εξαρχείων, τα οποία επαναλαμβάνονται σε όλη την έκταση της περιοχής. Γύρω από την πλατεία και τα πανεπιστημιακά ιδρύματα υπάρχει μια παρόμοια εικόνα με τα συνθήματα που έχουν γραφτεί, ενώ στους δρόμους όπου αποτελούν κέντρα διασκέδασης εντοπίζεται πολυμορφία με μια πιο καλλιτεχνική οπτική.
Χαρακτηριστικό είναι ότι γύρω από την κεντρική πλατεία υπάρχουν περισσότερο μηνύματα αλληλεγγύης για το προσφυγικό, για τους μετανάστες, την οικονομική κρίση και μηνύματα κατά των ναρκωτικών.
Στην ευρύτερη περιοχή των Εξαρχείων, ειδικά στις οδούς Κωλέττη, Καλλιδρομίου, Ανδρέα Μεταξά και Σουλτάνη, εντοπίζονται πιο καλλιτεχνικά δημιουργήματα που κοσμούν τις προσόψεις των κτιρίων με θέματα φύσης, ποίησης, αλλά και αυθαίρετα σχέδια. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι και οι ίδιοι οι κάτοικοι επιλέγουν να μην τα σβήσουν, προκειμένου να ομορφύνουν οι γειτονιές της περιοχής.
Οι πιο δραστήριες κοινωνικές ομάδες που επιλέγουν να αφήσουν το στίγμα τους στους δρόμους των Εξαρχείων είναι κυρίως οι αναρχικοί και η νεολαία, καθώς η πλειονότητα των graffiti και των συνθημάτων που βλέπουμε στους δρόμους αφορούν την ιδεολογία κάθε ομάδας. Νέοι άνθρωποι και νέες φωνές. Νιώθουν την ανάγκη να «καταλάβουν» τον δημόσιο χώρο και να εκφραστούν λόγω της πίεσης που ασκεί η σύγχρονη Αθήνα και η κοινωνικοπολιτική κατάσταση που υπάρχει τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο.
Επομένως τα Εξάρχεια εξαιτίας της μεγάλης διέλευσης κόσμου είναι ο χώρος για να εκφραστούν πολλές και διαφορετικές απόψεις, που με έναν «περίεργο» τρόπο συνυπάρχουν. Από τα συνθήματα των αναρχικών μέχρι αυτά των νεοναζί, από αυτά για την κρίση και τους πρόσφυγες μέχρι εκείνα για τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων και τον φεμινισμό. Γιατί έτσι πρέπει να θυμόμαστε τα Εξάρχεια, ως μια γειτονιά που περιέχει όλα τα διαφορετικά κομμάτια του πολιτισμικού παζλ, όπου οι πρόσφυγες γίνονται σταδιακά αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής, οι κάτοικοι βλέπουν μια μποέμικη συνοικία και οι τοίχοι αντικατοπτρίζουν την τέχνη η οποία προσαρμόζεται στην εκάστοτε εποχή.
