Είναι πάρκο; Τσιμέντο να γίνει…

Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα πάρκα, οι παραλίες, τα δάση, ό,τι με δυο λόγια ορίζεται ως δημόσιος χώρος, ο χώρος δηλαδή που όλοι, ανεξαρτήτως εισοδηματικών ή κοινωνικών περιορισμών, διαθέτουν δικαίωμα πρόσβασης, δέχεται ασφυκτικές πιέσεις. Ο δημόσιος χώρος συρρικνώνεται, εμπορευματοποιείται και ιδιωτικοποιείται διασφαλίζοντας παράλληλα τις καλύτερες των προϋποθέσεων για την επέλαση των ιδιωτών επενδυτών.

«Η σχέση», σημειώνει ο Γιώργος Σαρηγιάννης, «του δημόσιου και ιδιωτικού σε μια κοινωνία φανερώνει πολλές φορές τον βαθμό ακμής ή παρακμής της. Ιστορικά έχει αποδειχτεί ότι στις κοινωνίες που ακμάζουν υπάρχει ανεπτυγμένη η συλλογικότητα και αποτυπώνεται η κυριαρχία του δημόσιου στο ιδιωτικό, ενώ σε κοινωνίες που βρίσκονται σε κρίση η ανάπτυξη των ιδιωτικών συμφερόντων επισκιάζει το δημόσιο και ο δημόσιος χώρος επιδέχεται πιέσεις».

Μια κοινωνία σε κρίση απομακρύνει τους παραδοσιακούς κατοίκους υποβαθμισμένων αστικών περιοχών που ανήκουν στα χαμηλότερα στρώματα και τους αντικαθιστά από άτομα και κοινωνικές ομάδες που εντάσσονται στην ανώτερη οικονομικά τάξη αυξάνοντας την αξία της γης (gentrification). Μια κοινωνία σε κρίση εξυπηρετεί αυτές ακριβώς τις κοινωνικές ομάδες που είναι σε θέση να καταναλώσουν απομακρύνοντας αυτούς που αδυνατούν. Μια πολιτεία σε κρίση ελέγχει και εξουσιάζει τη δημόσια ζωή και μέσω της εμπορευματοποίησης του δημόσιου χώρου.

Στο πλαίσιο αυτό ουδεμία έκπληξη προκαλεί η απόφαση του Ιδρύματος Νεολαίας και Διά Βίου Μάθησης, που εποπτεύεται από το υπ. Παιδείας, να εκχωρήσει ένα ήδη διαμορφωμένο πάρκο 830 τ.μ. στην περιοχή Μετρό Αμπελοκήπων, έναν από τους τελευταίους ελεύθερους δημόσιους χώρους στην περιοχή που χρησιμοποιείται καθημερινά από τους περιοίκους, σε ιδιωτική εταιρεία για εμπορική εκμετάλλευση. Οπως δεν προκαλεί έκπληξη η δήλωση του αντιδημάρχου του Δήμου Αθηναίων, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ χαρακτήρισε καταπατητές τους πολίτες που αντιδρούν στην καταστροφή του πάρκου.

Ενα πάρκο που συνδέεται με την περιοχή του Κάδμου, μία από τις πρώτες προσφυγικές παραγκουπόλεις που δημιουργήθηκαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Γιατί ο «εξωραϊσμός» μιας περιοχής δεν είναι μόνον η εμπορευματοποίηση ενός δημόσιου χώρου προς όφελος των ιδιωτικών συμφερόντων αλλά ενίοτε και η απάλειψη της μνήμης και της ιστορίας των ανθρώπων. Και οι άνθρωποι που δεν έχουν Ιστορία ευκολότερα χειραγωγούνται, όπως τονίζει στις «Νησίδες» ο πολεοδόμος και πρόεδρος του Περιβαλλοντικού Πολιτιστικού Κέντρου Αμπελοκήπων, Φαίδων Παπαθεοδώρου.

Πολεοδομικά αρρύθμιστο

Πριν από λίγες εβδομάδες οι κάτοικοι διαπίστωσαν με έκπληξη πως ο κοινόχρηστος χώρος πρασίνου, ένας εκ των τελευταίων της περιοχής των Αμπελοκήπων, που περικλείεται από τη λ. Αλεξάνδρας και τις οδούς Δημ. Σούτσου, Βουρνάζου, Αλδου Μανουτίου και Αγίων Πάντων, είχε περιφραχτεί με λαμαρίνες δυσκολεύοντας μεταξύ άλλων και την κίνηση των πεζών.

Παράλληλα διαπίστωσαν την εν μέρει αποψίλωσή του και την έναρξη οικοδομικών εργασιών για την κατασκευή δύο κτιρίων, 60 τ.μ. έκαστο, και συγκεκριμένα ενός καταστήματος υγειονομικού ενδιαφέροντος και ενός πολιτιστικού (!) κέντρου, τριών (παρακαλώ) θέσεων στάθμευσης και ενός δρόμου εξυπηρέτησης που θα διασχίζει το πάρκο. «Καταστρέφουν έναν από τους τελευταίους χώρους πρασίνου για το ενοίκιο των 3.000 ευρώ που θα λαμβάνουν από τον ιδιώτη;» διερωτάται ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Κέντρου Ανω Αμπελοκήπων Μ. Ζωίδης.

Λογάριασαν όμως χωρίς τους κατοίκους και τους συλλόγους της περιοχής, των οποίων η αντίδραση υπήρξε άμεση. Ετσι, ο Περιβαλλοντικός Πολιτιστικός Σύλλογος Κέντρου Αμπελοκήπων, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ανω Αμπελοκήπων και η Επιτροπή Αγώνα που δημιουργήθηκε για τη σωτηρία του πάρκου κατά τη διερεύνηση του θέματος διαπίστωσαν πως το συγκεκριμένο οικοδομικό τετράγωνο είναι πολεοδομικά αρρύθμιστο. Προσέξτε, μιλάμε για τον χώρο που βρίσκεται δίπλα ακριβώς στο μετρό Αμπελοκήπων. Και, ναι, είναι πολεοδομικά αρρύθμιστος. Το γεγονός αυτό δεν είχε διαπιστωθεί από τον Δήμο Αθηναίων που όφειλε να προχωρήσει σε τροποποίηση χαρακτηρίζοντας τον χώρο κοινόχρηστο και χώρο πρασίνου.

Οι οικοδομικές άδειες εκδόθηκαν εν τω μεταξύ για την ιδιωτική εταιρεία με τη συνήθη διαδικασία fast track, δηλαδή με την ευθύνη των ιδιωτών μηχανικών που λαμβάνουν άδεια, με τον έλεγχο να περιορίζεται από την Υπηρεσία Δόμησης αποκλειστικά σε ό,τι αφορά τους όρους δόμησης. Οι σύλλογοι προχώρησαν σε έγγραφες καταγγελίες προς την ΥΔΟΜ (Υπηρεσία Δόμησης) χαρακτηρίζοντας μη νόμιμες τις εκδοθείσες άδειες.

Ακολούθως οι οικοδομικές εργασίες διακόπηκαν με απόφαση της Υπηρεσίας Δόμησης, με τους κατοίκους και τους συλλόγους να αναμένουν τη διενέργεια εκ μέρους τους του προβλεπόμενου ελέγχου. Γιατί όμως ο επίμαχος χώρος είναι πολεοδομικά αρρύθμιστος;

Οπως εξηγούν οι σύλλογοι και ο πολεοδόμος κ. Παπαθεοδώρου στην ειδική αιτιολογική έκθεση που συντάχθηκε, το Ιδρυμα Νεολαίας παραχώρησε, από τη συνολική έκταση της οποίας φέρεται ως ιδιοκτήτης (στην οποία περιλαμβάνεται και το πάρκο), έκταση 1.067,34 τ.μ., η οποία απαλλοτριώθηκε για δημόσια ωφέλεια, δηλαδή για την κατασκευή και λειτουργία του σταθμού μετρό «Αμπελόκηποι».

Ο υπόλοιπος χώρος, δηλαδή τα 830 τ.μ., χρησιμοποιείται (κατά το ήμισυ) ως κοινόχρηστος χώρος πλατείας και πρασίνου από τότε που κατασκευάστηκε ο σταθμός. Συνολικά ο χώρος είναι διαμορφωμένος και λειτουργεί ως ενιαίος κοινόχρηστος χώρος και για τις ανάγκες λειτουργίας του σταθμού.

Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι τον Ιούλιο του περασμένου έτους με έγγραφό της προς την εταιρεία που φιλοδοξεί να κατασκευάσει το κατάστημα υγειονομικού ενδιαφέροντος η «Αττικό Μετρό» σημείωνε τα εξής: «Σύμφωνα με τις προδιαγραφές ασφαλείας των εγκαταστάσεων του μετρό για περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης πρέπει να τηρείται ελεύθερη απόσταση τουλάχιστον 7,5 μέτρων μπροστά από την είσοδο-έξοδο των σταθμών. (…) Θεωρούμε φυσικά αυτονόητο ότι μετά την ολοκλήρωση των εργασιών κατασκευής του καταστήματος ο χώρος θα επανέλθει στην προτέρα των εργασιών κατάσταση».

Εντέλει θα είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον εάν λόγω της «αξιοποίησης» του κοινόχρηστου χώρου από τον ιδιώτη απαγορευόταν… η είσοδος και η έξοδος των επιβατών στο μετρό!

Οι «καταπατητές κάτοικοι»

Καμία έκπληξη δεν προκαλεί βεβαίως η στάση της συμπολίτευσης του Δήμου Αθηναίων στη συνεδρίαση του συμβουλίου της 7ης Δημοτικής Κοινότητας κατά την οποία τέθηκε από τους συλλόγους και την επιτροπή για τη διάσωση του πάρκου το ζήτημα του πολεοδομικά αρρύθμιστου του χώρου. Και ενώ σύμπασα η αντιπολίτευση συντάχθηκε με το δίκαιο και εύλογο του αιτήματος των κατοίκων, η συμπολίτευση γνωμοδότησε υπέρ της καταστροφής του πάρκου με ισοψηφία.

Μάλιστα στη συνεδρίαση παραβρέθηκε και ο αναρμόδιος για την τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου πόλεως, αντιδήμαρχος Γ. Αποστολόπουλος (σ.σ. αντιδήμαρχος Δόμησης και Κτιριακών Υποδομών), ο οποίος χαρακτήρισε καταπατητές τους κατοίκους, σημειώνοντας παράλληλα ότι ο χώρος είναι ιδιωτικός και οι άδειες είναι νόμιμες. «Ο τρόπος που λειτούργησαν τους εκθέτει», σημειώνει στις «Νησίδες» ο πρόεδρος του Συλλόγου Κέντρου Αμπελοκήπων κ. Παπαθεοδώρου. «Σε κάθε περίπτωση πετύχαμε να τεθεί το θέμα στην ημερήσια διάταξη του συμβουλίου του Δήμου της Αθήνας που θα διενεργηθεί στις 27 Ιουλίου».

Στην ολοκληρωμένη πρόταση τροποποίησης που κατατέθηκε από τον κ. Παπαθεοδώρου προτείνεται η απαλλοτριωμένη έκταση για τις ανάγκες λειτουργίας του μετρό, ο κοινόχρηστος χώρος πρασίνου καθώς και το υπόλοιπο τμήμα ιδιοκτησίας του Ιδρύματος Νεολαίας και Διά Βίου Μάθησης να χαρακτηριστεί συνολικά κοινόχρηστος χώρος πρασίνου. Να διαμορφωθεί δε, όπως τονίζεται, «κατάλληλα ώστε να καλύπτονται οι ανάγκες του σταθμού του μετρό, να εξυπηρετούνται οι κινήσεις των εισερχόμενων και εξερχόμενων επιβατών παράλληλα με την κάλυψη μέρους των αναγκών της περιοχής για κοινόχρηστο πράσινο».

Επιπρόσθετα, σημειώνει στις «Νησίδες» ο πρόεδρος του Συλλόγου Κέντρου Αμπελοκήπων, «ο αριθμός των επιβατών που διέρχεται από τον σταθμό των Αμπελοκήπων αυξάνει συνεχώς, αφού με εντελώς ανοργάνωτο τρόπο μεταφέρθηκαν στην περιοχή επτά υπουργεία, τα δικαστήρια, υπηρεσίες διάφορες, η ΓΑΔΑ καθώς και τα νοσοκομεία. Πλίνθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένα. Και αυτό αφού ο στόχος ήταν το κέντρο της πρωτεύουσας να τουριστικοποιηθεί και να εμπορευματοποιηθεί ολοσχερώς».

Η υποχρέωση της «Αττικό Μετρό»

Επομένως, καταλήγει ο κ. Παπαθεοδώρου, «όλα συνηγορούν υπέρ της πρότασης να διατηρηθεί όλος ο χώρος ως κοινόχρηστος πρασίνου κατάλληλα διαμορφωμένος και για την εξυπηρέτηση των αναγκών του μετρό».

Για την υλοποίηση της προτεινόμενης τροποποίησης του σχεδίου πόλεως, οι σύλλογοι επισημαίνουν πως απαιτούνται απαλλοτριώσεις. Συγκεκριμένα:

Το εναπομείναν ακίνητο του Ιδρύματος, εμβαδού 827,87 τ.μ. -τονίζεται- «αφορά σε μεγάλο ποσοστό την εύρυθμη λειτουργία του μετρό. Γι’ αυτό η αποζημίωση για την απαλλοτρίωση πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να μοιραστεί εξίσου μεταξύ του Δήμου Αθηναίων και της “Αττικό Μετρό”. (…) Ενώ θα μπορούσε ο δήμος να προτείνει ανταλλαγή για το μέρος που τον βαρύνει. Ενα δημοτικό ακίνητο στην περιοχή για μια τέτοια ανταλλαγή θα μπορούσε να είναι το ακίνητο επί της οδού Αρματολών και Κλεφτών μεταξύ της οδού Παναθηναϊκού και της οδού Κόνιαρη. Από το 2016 ο Πολιτιστικός Περιβαλλοντικός Σύλλογος Κέντρου Αμπελοκήπων έχει προτείνει την ένταξη του συγκεκριμένου οικοδομικού τετραγώνου καθώς και άλλων εκατέρωθεν της λ. Αλεξάνδρας με το σχέδιο ανάπλασης των Κουντουριώτικων έως και τις παρυφές του Λυκαβηττού που εκκρεμεί από το μακρινό 1985, εποχή που δημοσιεύτηκε ο νόμος για το Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας».

Στην κρήνη αυτή που πίνεις νερό…

«Η περιοχή στην οποία περιλαμβάνεται το οικοδομικό τετράγωνο εντάχθηκε στο σχέδιο πόλης στις αρχές του 20ού αιώνα», διαβάζουμε στην αιτιολογική έκθεση που συνέταξε ο πολεοδόμος κ. Παπαθεοδώρου. «Ενα μεγάλο μέρος του ανήκε στον δήμο και είχε αποκτηθεί με αγορά το 1870, την εποχή που οι Αμπελόκηποι ήταν αγροτική περιοχή και η λ. Αλεξάνδρας δεν υπήρχε. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή μεγάλο τμήμα του δημοτικού ακινήτου καταλήφθηκε από αυτοσχέδιες παράγκες προσφύγων και έλαβε το όνομα Κάδμος. Στη συνέχεια κατεδαφίστηκε και οι κάτοικοι μεταστεγάστηκαν.

Το 1973 με απόφαση του τότε διορισμένου δημάρχου Ρίτσου, αυτή η ιδιοκτησία εμβαδού 3.125,64 τ.μ. δωρήθηκε στο Εθνικό Ιδρυμα “Ο Βασιλεύς Παύλος” (σημερινό διάδοχο Ιδρυμα Νεολαίας και Διά Βίου Μάθησης) με τη δέσμευση να χρησιμοποιηθεί για κοινωφελείς σκοπούς και να λειτουργήσει εντός πενταετίας ξενώνας φοιτητριών.

Το 1979 ο τότε δήμαρχος Δ. Μπέης κατέθεσε αγωγή για την επιστροφή του ακινήτου στον δήμο καθώς δεν είχε υλοποιηθεί η δέσμευσή του για την κατασκευή οικοτροφείου. Το ίδρυμα από την πλευρά του επικαλέστηκε την εκ μέρους του μη διεκδίκηση αποζημίωσης από τον δήμο για γήπεδο που είχε δημιουργηθεί επί της λεωφόρου Βασ. Κωνσταντίνου σε έκταση που του είχε παραχωρηθεί από το υπ. Οικονομικών, με αποτέλεσμα να καταλήξουν σε συμβιβασμό.

Κατά τη δεκαετία του 1990 μεγάλο μέρος του ακινήτου του ιδρύματος, εμβαδού 1.067,34 τ.μ., απαλλοτριώθηκε για δημόσια ωφέλεια, για τη δημιουργία του σταθμού μετρό “Αμπελόκηποι”. Το ίδρυμα, “για κάλυψη των αναγκών του μετά την απαλλοτρίωση”, αγόρασε ακίνητο επί της οδού Τσόχα, εμβαδού 1.024 τ.μ. Η έκταση που απαλλοτριώθηκε για δημόσια ωφέλεια, και μεγάλο μέρος της έκτασης που απέμεινε στο ίδρυμα, διαμορφώθηκε ουσιαστικά σε κοινόχρηστο χώρο πρασίνου, με παρτέρια και πλακόστρωτα…».

Στα τέλη του 19ου αιώνα, εξηγεί στις «Νησίδες» ο κ. Παπαθεοδώρου, η περιοχή των Αμπελοκήπων στέγαζε εύπορους πολίτες. «Εδώ είχαν τα εξοχικά τους σπίτια. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι το σημερινό Ινστιτούτο Παστέρ, που ήταν μια τέτοια εξοχική κατοικία. Ακολούθως αρχίζει η αστικοποίηση της περιοχής και η οικοδόμηση μεσοαστικών σπιτιών. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαθίστανται οι πρόσφυγες [στο σημερινό κτίριο της ΓΑΔΑ, στην πρώην Νομαρχία Αθήνας (δίπλα στο Γηροκομείο), πίσω από το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο κ.λπ.].

Το 1958 συζητείται το σχέδιο μεταστέγασής τους με μελέτη του γραφείου Δοξιάδη. Αποφασίστηκε πως δεν πρέπει να κατασκευαστούν στην περιοχή κατοικίες για τους πρόσφυγες καθώς έκριναν ότι η γη σε αυτήν την περιοχή είναι ακριβή. Οι περισσότεροι μετεγκαταστάθηκαν στον Ν. Κόσμο εγκαταλείποντας τις παράγκες. Αλλοι πάλι με ίδια μέσα αγόρασαν σπίτια εδώ στην περιοχή των Αμπελοκήπων».

Δυο γενιές προσφύγων έζησαν και πρόκοψαν εδώ. Η ανάγκη διαφύλαξης της ιστορίας του χώρου είναι επιτακτική. Πολλοί από αυτούς ή οι απόγονοί τους ζουν ακόμη στους Αμπελοκήπους ανάμεσά μας ή σε άλλα μέρη, τονίζει χαρακτηριστικά ο σύλλογος και προτείνει την ανέγερση στον χώρο με έξοδα δικά του αναμνηστικής στήλης για τον προσφυγικό καταυλισμό «δίπλα σε μια κρήνη για να πίνει νερό όλος ο κόσμος» και ίσως δίπλα σε μια κρήνη η μνήμη να δροσιστεί και να δώσει τον αγώνα της ενάντια στη λήθη…