Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η επανάσταση ξεκινά (και) από το πιάτο
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η επανάσταση ξεκινά (και) από το πιάτο

  • A-
  • A+
Πολλοί από εμάς που αποκαλούνται ριζοσπάστες δεν είναι σε θέση να αποκτήσουν μια σχέση με την τροφή που εισάγουμε στα σώματά μας... Δεν αντιλαμ­βανόμαστε πόσο εμπλεκόμαστε στις διαδικασίες του καπιταλισμού και πως άκριτα συμβάλλουμε στη διατροφική πολιτική των πολυεθνικών...

Ο Μαξ Χορκχάιμερ είχε περιγράψει το οικοδόμημα του καπιταλισμού καταφεύγοντας στη μεταφορά του ουρανοξύστη: αν η στέγη του οικοδομήματος είναι ένας καθεδρικός ναός, το υπόγειό του είναι ένα απερίγραπτο και πέρα από κάθε φαντασία σφαγείο, «η κόλαση των ζώων στην ανθρώπινη κοινωνία». Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα διαπιστώνουμε ότι η κατάσταση για δισεκατομμύρια έμψυχα πλάσματα δεν έχει μεταβληθεί.

Πολλοί είναι εκείνοι που νιώθουν αποστροφή και αγανάκτηση για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα υπόλοιπα πλάσματα, για την εντατική κτηνοτροφία, για τα πειράματα σε βάρος τους. Ο αντιειδισμός, ο βιγκανισμός, οι διάφορες μορφές που λαμβάνουν τα «κινήματα» της υπεράσπισης των ζώων και των δικαιωμάτων τους συνιστούν αναμφίβολα εκφάνσεις αυτής της αντίδρασης. Παράλληλα, σε θεωρητικό επίπεδο, παρατηρείται μια εντυπωσιακή ζύμωση ιδεών· νέες απόψεις διατυπώνονται συνεχώς αναφορικά με τον τρόπο που πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα έμψυχα πλάσματα. Μολονότι είναι θετική οποιαδήποτε κίνηση μπορεί να μειώσει ή να εξαλείψει τον πόνο και την οδύνη που βιώνουν καθημερινά τα ζώα, μένει να δούμε σε ποιο βαθμό αυτές οι διεργασίες μπορούν να ερμηνευτούν ως αυθεντικά χειραφετητικές και ικανές να οδηγήσουν σε μια στέρεη και διαρκή αλλαγή της στάσης μας.

Οι διάφορες θεωρίες σχετικά με τα δικαιώματα των ζώων, όποιο όνομα κι αν έχουν (ωφελιμισμός, θεωρία των δικαιωμάτων κ.ά.), πάσχουν από ένα εγγενές ελάττωμα: ακόμη κι όταν φιλοδοξούν να αμφισβητήσουν το ανθρωποκεντρικό παράδειγμα, δεν μπορούν να ξεφύγουν από τα όριά του. Αλλοτε χάνονται μέσα στην αυτοαναφορικότητά τους, συχνά αγωνίζονται με νεολογισμούς να κρύψουν τον πατερναλισμό τους ή εξακολουθούν να θεωρούν τα ζώα αντικείμενα: αντικείμενα φιλοσοφικού στοχασμού, αντικείμενα δικαίου, αντικείμενα φροντίδας. Είναι οι άνθρωποι που μιλούν για λογαριασμό τους.

Ανάλογο πρόβλημα διακρίνουμε και στην έντονη ανθρωπομορφική στάση απέναντι στα ζώα, όταν τους αποδίδουμε συναισθήματα, ψυχολογικά χαρακτηριστικά κ.λπ. που προσιδιάζουν στον άνθρωπο, αλλά όχι σε εκείνα. Εντούτοις, η σημερινή επιστημονική έρευνα έχει κάνει τόσα και τέτοια βήματα που μας επιτρέπουν να δούμε πως όχι μόνο κάθε είδος είναι διαφορετικό, αλλά και πως εντός του ίδιου είδους έχουμε να κάνουμε με υποκείμενα διαφορετικά μεταξύ τους, γιατί τα ζώα είναι πρωτίστως «πρόσωπα»: το καθένα είναι διαφορετικό. Τούτο σημαίνει πως είμαστε υποχρεωμένοι να αναγνωρίσουμε τη «μη ανθρώπινη φύση» τους, το χάσμα που μας χωρίζει. Η άποψη ότι οι άνθρωποι «χτίζουν» με τα ζώα σχέσεις προβληματικές ή και εξουσιαστικές διαπιστώνεται και από το γεγονός ότι συχνά μετατρέπουμε τα κατοικίδιά μας σε σκλάβους, πλήρως εξαρτημένα από τον ανθρώπινο παράγοντα. Αν θέλουμε να απελευθερώσουμε τα ζώα, θα πρέπει να ξεκινήσουμε πρώτα απελευθερώνοντας τους εαυτούς μας από τα δεσμά που η παράδοση, ο ανθρωποκεντρισμός κ.λπ. μας έχουν φορτώσει. Αν θέλουμε να οικοδομήσουμε αυθεντικές σχέσεις με τα ζώα, δεν θα πρέπει να είναι «σχέσεις ανθρώπινες», αλλά «σχέσεις ζωικές».

Είναι αθεμελίωτη η άποψη πολλών ότι «τα ζώα δεν έχουν φωνή». Τα ζώα έχουν φωνή και μπορούμε να την ακούσουμε κάθε φορά που αντιστέκονται: όταν επιτίθενται σε ανθρώπους που εισβάλλουν στα φυσικά ενδιαιτήματά τους, όταν δραπετεύουν από χώρους φυλάκισης, όταν αρνούνται πεισματικά να υπακούσουν κ.λπ. ή αντιδρούν με τρόπους για εμάς ακατανόητους. Ωστόσο, εγείρονται ορισμένες εννοιολογικές, πολιτικές και πρακτικές δυσκολίες που αφορούν τους τρόπους με τους οποίους αυτή η αντίσταση μπορεί να αρθρωθεί και να συνδυαστεί με μορφές της ανθρώπινης αντίστασης.

Θα πρέπει να έχουμε επίγνωση πως, όταν αναφερόμαστε στην πολιτική πάλη, επικαλούμαστε αρχές οι οποίες αναπτύχθηκαν σε σχέση με τον άνθρωπο, που αφορούσαν αποκλειστικά το ανθρώπινο πλάσμα, όπως εκείνες σχετικά με τη φυλή, το φύλο ή την τάξη. Μπορούν όμως αυτές να ισχύσουν όταν έχουμε να κάνουμε με πλάσματα εντελώς διαφορετικά από τα ανθρώπινα; Εδώ καλούμαστε να προσεγγίσουμε ειδολογικά την έννοια του κατωφλιού, της συνάντησης με την ετερότητα· να κάνουμε, δηλαδή, ένα πρωτόγνωρο ποιοτικό άλμα: όπως καμιά ομάδα, τάξη ή συλλογικότητα δεν μπορεί να αγωνίζεται στο όνομα μιας άλλης, δίχως την απειλή του πατερναλισμού, έτσι και στην περίπτωση των ζώων. Είναι δύσκολο βεβαίως να φανταστούμε ένα κίνημα για την απελευθέρωση των ζώων που να το κατευθύνουν τα ίδια τα ζώα, αλλά είμαστε υποχρεωμένοι να αξιολογήσουμε αν οι αρχές της πολιτικής δράσης που αναπτύχθηκαν βάσει των διαφορών μεταξύ ανθρώπων είναι σε θέση να λειτουργήσουν και να είναι εξίσου αποτελεσματικές στον χώρο της πολιτικής των διαφορών μεταξύ ανθρώπινων και μη ανθρώπινων πλασμάτων.

Είναι εσφαλμένη η αντίληψη ότι η απελευθέρωση των ζώων δεν συνιστά αμιγώς πολιτικό ζήτημα, ότι πρόκειται για πρόβλημα που μπορεί να επιλυθεί με υπερκομματικούς φορείς ή ότι πρέπει να δημιουργηθεί ένας νέος φορέας για να εκφράζει τα ζώα. Η απελευθέρωση των ζώων είναι ζήτημα καθαρά πολιτικό και είναι στενά συνδεδεμένη με εκείνην του ανθρώπου, γιατί και αυτός με τη σειρά του δεν παύει να είναι ζώο.

Δυστυχώς, το συντριπτικό κομμάτι της Αριστεράς αδυνατεί να ξεφύγει από τις ανθρωποκεντρικές αγκυλώσεις, με συνέπεια ένα τόσο ζωτικής σημασίας ζήτημα να γίνεται όπλο στα χέρια ακόμη και ακροδεξιών. Η Αντζελα Ντέιβις είχε υπογραμμίσει πόσο σημαντικό είναι όχι μόνο να ξέρουμε τι βάζουμε, αλλά και τι κρύβεται πίσω απ’ ό,τι βάζουμε στο πιάτο μας: «Πολλοί από εμάς που αποκαλούνται ριζοσπάστες δεν είναι σε θέση να αποκτήσουν μια σχέση με την τροφή που εισάγουμε στα σώματά μας... Δεν αντιλαμβανόμαστε πόσο εμπλεκόμαστε στις διαδικασίες του καπιταλισμού και πως άκριτα συμβάλλουμε στη διατροφική πολιτική των πολυεθνικών… Πιστεύω ότι έφτασε η στιγμή να αναπτύξουμε σχέσεις μεγαλύτερης συμπόνιας όχι μόνο με τα ανθρώπινα, αλλά και με τα άλλα πλάσματα με τα οποία μοιραζόμαστε αυτόν τον πλανήτη… Η πλειονότητα των ανθρώπων, όταν τρώει μία μπριζόλα ή ένα κοτόπουλο, δεν σκέφτεται τα φρικτά βασανιστήρια που υφίστανται εκείνα τα ζώα απλώς και μόνο για να μετατραπούν σε τροφή προς ανθρώπινη κατανάλωση. Η έλλειψη μιας κριτικής στάσης σχετικά με την τροφή που καταναλώνουμε αποδεικνύει σε ποιο βαθμό το εμπορευματικό σύστημα κατέστη ο κυριότερος τρόπος με τον οποίον αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο».

Αντίθετα με ό,τι ίσως η Αριστερά θέλει να πιστεύει, εκείνο της υπεράσπισης των ζώων είναι ένα σημείο όπου το προσωπικό συναντά το καθαρά πολιτικό, όπου το τι ακριβώς τρώμε δεν είναι ζητούμενο δευτερεύουσας σημασίας, και πάνω σε αυτό η ίδια καλείται να αναλάβει τις υποχρεώσεις της και τις (και ηθικές) ευθύνες της.

*Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

ΝΗΣΙΔΕΣ
Πάμε για ένα μπιφτεκάκι; Οχι πάλι!
«Αν συγκεντρώναμε όλες τις αγελάδες που εκτρέφονται σε όλο τον κόσμο και φτιάχναμε ένα κράτος, τότε θα ήταν το τρίτο μεγαλύτερο παγκοσμίως σε εκπομπές αερίων θερμοκηπίου». Αυτή την εικόνα έδωσε το Πρόγραμμα...
Πάμε για ένα μπιφτεκάκι; Οχι πάλι!
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Μιλώντας για ζώα, ηθική και για το περιβάλλον
Με χαρά πήρα στα χέρια μου το βιβλίο του δρος Σταύρου Καραγεωργάκη με τίτλο «Περιβαλλοντική Φιλοσοφία και Περιβαλλοντική Εκπαίδευση». Πρόκειται για κείμενα δημοσιευμένα σε διάφορα βιβλία, που ο συγγραφέας τους...
Μιλώντας για ζώα, ηθική και για το περιβάλλον
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μπορείς να δημιουργήσεις ξανά τη ζωή που αφαίρεσες;
Επτά νεκρές μεσογειακές φώκιες εντοπίστηκαν στο Αιγαίο τις μέρες της καραντίνας. Τυχαίο γεγονός; Καθόλου, όπως φαίνεται από τα αποτρόπαια δεδομένα που παραθέτει στην καταγγελία του ο Θ. Τσιμπίδης, διευθυντής...
Μπορείς να δημιουργήσεις ξανά τη ζωή που αφαίρεσες;
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Της Αλλοπάρ*
Κυρίες και κύριοι, με λύπη (!) σας ανακοινώνω ότι τελείωσα την ανάγνωση του πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου της κυρίας Λύντιας Τρίχα για τον Σπυρίδωνα Τρικούπη («Σπυρίδων, ο άλλος Τρικούπης, 1788-1873», εκδόσεις...
Της Αλλοπάρ*
ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ
Γυρίζει το «ποτάμι» πίσω;
Η Ε.Ε. δαπανά δεκάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως σε καμπάνιες για την προώθηση της κατανάλωσης κρέατος, αγνοώντας επιδεικτικά τις επιστημονικές προειδοποιήσεις για τις επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και στην...
Γυρίζει το «ποτάμι» πίσω;
ΝΗΣΙΔΕΣ
H «Εφημερίδα των Συντακτών» στον κόσμο των βιολογικών
Η προσπάθειά μας μέσα από τις σελίδες του περιοδικού Efsyn Bio να αναδείξουμε τη δυναμική του πρωτογενούς τομέα της χώρας, αλλά και να κάνουμε γνωστή την κουλτούρα που βρίσκεται πίσω από την παραγωγή και...
H «Εφημερίδα των Συντακτών» στον κόσμο των βιολογικών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας