Κανονικότητα και κανόνια

Η λέξη-κλειδί αυτόν τον καιρό είναι η «κανονικότητα». Λίγες μέρες πριν, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος είχε μιλήσει για «επιστροφή στην κανονικότητα», προβλέποντας μάλιστα πως αυτή θα αρχίσει από τα μέσα Μαΐου. Βέβαια, «κανονικότητα», αυτόν τον καιρό, σημαίνει την άρση των περιορισμών στη μετακίνηση, την επαναλειτουργία των επιχειρήσεων, τη λήξη της καραντίνας, την επανεκκίνηση της οικονομίας.

Ομως, η ολική επαναφορά της προ κορονοϊού κατάστασης μάλλον θα αργήσει πολύ, καθώς η πανδημία έχει συνταράξει κυριολεκτικά την παγκόσμια κοινότητα, μην αφήνοντας ανεπηρέαστο σχεδόν κανέναν κάτοικο της Γης. Οπότε η λεγόμενη «κανονικότητα» μάλλον είναι ένας στόχος, ένα ορόσημο που θα κοπιάσουμε πολύ να αγγίξουμε, κι όχι κάτι που θα συναντήσουμε έξω από το σπίτι μας, τώρα που έχουμε την άδεια να βγούμε από αυτό. Δεν μπορούμε να συμπεριφερθούμε «κανονικά», σαν να μην έχει συμβεί τίποτα – αν μη τι άλλο, οι εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί από την πανδημία παγκοσμίως δεν μας επιτρέπουν κάτι τέτοιο. Και σίγουρα, στο εγγύς μέλλον πολλές επιχειρήσεις, που τώρα φυτοζωούν, τελικά θα ρίξουν κανόνι, όπως λέγεται, δηλαδή θα χρεοκοπήσουν εξαιτίας της αναπόφευκτης ύφεσης, μεγαλώνοντας τις ουρές έξω από τα ταμεία ανεργίας.

Για σταθείτε, όμως, μισό λεπτό: μιλάμε για κανόνια και κανονικότητα. Εκ πρώτης όψεως, δεν φαίνεται να έχουν καμία σχέση. Το κανόνι είναι ένα μεγάλο και βαρύ πυροβόλο όπλο, που εκτοξεύει σε μεγάλη απόσταση και σταθερή πορεία βλήματα μεγάλου διαμετρήματος. Μεταφορικά, «βαράω ή ρίχνω κανόνι», ή «καννόνι», με δύο «νι», όπως ορθογραφεί τη λέξη το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, σημαίνει «αδυνατώ να ξεπληρώσω τα χρέη μου». Η δε κανονικότητα είναι, αφενός, η ύπαρξη κανόνων και η τήρησή τους και, αφετέρου, η εμφάνιση συμμετρίας, κανονικών σταθερά επαναλαμβανόμενων στοιχείων. Η λέξη προέρχεται από το επίθετο «κανονικός», κι αυτό από το αρχαίο ουσιαστικό «κανών». Είναι δυνατόν λοιπόν να υπάρχει ετυμολογική σχέση μεταξύ του κανόνα και του κανονιού;

Υπάρχει, είναι η απάντηση. Τόσο ο κανών, όσο και το καν(ν)όνι προέρχονται από την αρχαία «κάννα», που σημαίνει «καλάμι». Το λεξικό λέει πως ο κανόνας θα είχε αρχικά τη σημασία της «καλάμινης ράβδου». Ο κανόνας χρησιμοποιείται ως τεχνικός όρος στα μαθηματικά και τη μουσική, ενώ έχει και τη μεταφορική σημασία του προτύπου, της γενικής αρχής. Οταν λέμε «κατά κανόνα», εννοούμε «συνήθως». Επίσης, στην Καθολική Εκκλησία ο «κανόνας» είναι η απαγγελία ύμνων, η καθορισμένη προσευχή μοναχού στο κελί του, αλλά και το επιτίμιο που του επιβάλλεται όταν παρεκτρέπεται, ενώ υπάρχει και η λέξη «κάνονας», με τον τόνο στην προπαραλήγουσα, που είναι μια συγκοπή της λέξης «νομοκάνονας» και σημαίνει την εκκλησιαστική ποινή που επιβάλλεται από πνευματικό σε εξομολογούμενο, σύμφωνα με το Μείζον Ελληνικό Λεξικό.

Ακόμα, «κανόνας» σημαίνει και γενική αρχή, πρότυπο, υπόδειγμα, το γενικό μέτρο, ό,τι ισχύει στην πλειονότητα των περιπτώσεων –λέμε ότι οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα- και βέβαια «κανόνας» είναι το όργανο χάραξης ευθειών και μετρήσεων του μήκους. Οι παλιότεροι ασφαλώς θα θυμούνται τη σωματική τιμωρία στις τάξεις του Δημοτικού, όταν ο δάσκαλος χτυπούσε με τον χάρακα, δηλαδή τον κανόνα, τις παλάμες των άτακτων ή αμελέτητων μαθητών. Επίσης, η κοινωνική αγωγή μας επιτάσσει να σεβόμαστε τους κανόνες της καλής συμπεριφοράς, της υγιεινής, της κοινωνικής συνύπαρξης, της οδικής κυκλοφορίας, για να μη μιλήσουμε για τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς, του υγιούς ανταγωνισμού και βέβαια του αθλητισμού – ένα παιχνίδι παίζεται σωστά και δίκαια μόνο εάν όλοι οι παίκτες σέβονται τους κανόνες του.

Επιπλέον, έχουμε τους ιερούς κανόνες που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ως χρηστοί πολίτες, δηλαδή τους νόμους, τις διατάξεις, τα ήθη και τα έθιμα που διέπουν την οργάνωση και τη λειτουργία της Εκκλησίας. Εντέλει, είναι γνωστός ο χρυσός κανόνας, δηλαδή το νομισματικό σύστημα, κατά το οποίο υπάρχει σταθερή σχέση ανάμεσα στην αξία ορισμένης ποσότητας χρυσού και την αξία της νομισματικής μονάδας, καθώς και ο νομισματικός κανόνας, που είναι η βάση του νομισματικού συστήματος μιας χώρας.

Οπως φαίνεται, είναι πολύ και βαρύ το νοηματικό φορτίο μιας λέξης που ξεκίνησε την καριέρα της ως κάτι τόσο ελαφρύ και ευλύγιστο όσο κι ένα καλάμι… Ομως, τελικά, αυτό το κούφιο στέλεχος του ομώνυμου πολυετούς φυτού που ευδοκιμεί σε υδρότοπους, έχει δώσει λεκτικό σώμα σε πολλές έννοιες. Για παράδειγμα, εάν το καβαλήσει κανείς, αυτό το καλάμι, σημαίνει ότι την έχει ψωνίσει!

Κι όπως είπαμε, το συνώνυμο του καλαμιού, δηλαδή η αρχαία λέξη «κάννα», έχει δώσει, εκτός από τον κανόνα, συνεπώς και την κανονικότητα, και το καν(ν)όνι, από τον βενετικό όρο «canon», που προήλθε από το λατινικό «canna», την κάννα, το καλάμι, των αρχαίων Ελλήνων. Από την ίδια λέξη έχουμε και την τη κάννη (του όπλου), το καννί, δηλαδή το μυροδοχείο με τον ψηλό λαιμό, με το οποίο ο ιερέας ραντίζει τους πιστούς, αλλά και (στον πληθυντικό) τα καννιά, δηλαδή τα μακριά και ψηλά πόδια. Επίσης, την κάν(ν)ουλα, την καν(ν)άτα, το καν(ν)άτι και την καν(ν)έλα, το μπαχαρικό που παράγεται από τον φλοιό αειθαλούς δέντρου της Κεϋλάνης, κι εν τέλει, όσο κι αν φαίνεται παράξενο, έχουμε και την κάνναβη, το ψυχότροπο φυτό που είναι γνωστό και ως φούντα ή μαριχουάνα, αλλά και το κανναβούρι, τα σπόρια της κάνναβης που τρώνε τα ωδικά πτηνά!

Εν κατακλείδι, μακάρι η κανονικότητά μας, στην οποία ελπίζουμε πως θα επανέλθουμε όταν κοπάσει η πανδημία, να έχει λιγότερες κάννες και καν(ν)όνια, κυριολεκτικά και μεταφορικά, και περισσότερο σεβασμό στους κανόνες και τους κανονισμούς, ειδικά από εκείνους που τους έχουν θεσπίσει… Α, επίσης, δεν θα μας έβλαπταν, όταν περάσουμε στη μεταπανδημική εποχή, ένα άρωμα καν(ν)έλας στη ζωή μας και κάποια μελωδικά κελαηδίσματα από καναρίνια ταϊσμένα με σπόρους κάνναβης.