Το 1905 ο Ολλανδός γιατρός Pieter Eijkman εμπνεύστηκε μια πρωτοβουλία στοχεύοντας στη δημιουργία μιας διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, όπου οι επιστήμονες θα έβρισκαν κοινές λύσεις σε παγκόσμια ζητήματα. Οι λύσεις θα επιβάλλονταν «διά νόμου» σε όλο τον κόσμο με στόχο την περιφρούρηση της υγείας των πληθυσμών. Ακολούθησαν αρκετές προσπάθειες «επιστημονικής διπλωματίας» για την αντιμετώπιση, συνήθως, πανδημιών.
Εκτοτε έχει περάσει περισσότερο από ένας αιώνας και έχουν μεσολαβήσει πολλές υγειονομικές κρίσεις. Κάποιες φορές οι επιστήμονες τα κατάφερναν εκεί όπου πολιτικοί και διπλωμάτες δυσκολεύονταν, δηλαδή στη «συνένωση των λαών» μέσω της κοινής επιστημονικής γλώσσας. Ετσι, η επιστήμη μπήκε σταδιακά στη θέση του «Νεκρού Θεού» νοηματοδοτώντας το στοιχείο της αρνητικότητας, κατασκευάζοντας, δηλαδή, μία αιτία που έκανε υποφερτή την οδύνη μετά την καταστροφή. Και οι πολιτικοί άρχισαν να στρέφονται ολοένα και περισσότερο προς το μέρος των επιστημόνων για την ανεύρεση μιας καθησυχαστικής «απάντησης». Δίχως, ωστόσο, να λαμβάνουν υπόψη την ψυχική υπόσταση των πολιτών τους. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί δίχως «παρενέργειες». Διότι δεν είμαστε μόνο βιολογικά σώματα, αλλά ενσώματες υπάρξεις που σωματοποιούμε την ψυχική οδύνη.
Τι είδους υποκείμενο θα συγκροτηθεί μέσα στα υγειονομικά κράτη που αναδύονται απ’ άκρη σ’ άκρη της υφηλίου; Και τι είδους θέση θα καταλάβουν τα νέα «βιολογικοποιημένα υποκείμενα» μέσα στον «επιστημονικό λόγο» που ομαδοποιεί στατιστικά στοιχεία διαχωρίζοντας τη βιολογική από την ψυχική υπόσταση;
Αποσωματικοποιημένοι και αποκομμένοι από τον ψυχισμό μας
Πριν από κάποια χρόνια στο βιβλίο «Φύση, κοινωνία, επιστήμη στην εποχή των “τρελών αγελάδων” – Διακινδύνευση και αβεβαιότητα», ο Γιάννης Σταυρακάκης στο κείμενό του «Φύση και επιστημονικός λόγος στις νεωτερικές κοινωνίες» σημείωνε πως «η εικόνα των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών ως κοινωνιών, που θωρακισμένες με τις απόλυτες βεβαιότητες που προσφέρει ο επιστημονικός λόγος ελέγχουν καθ’ ολοκληρία την ολότητα του πραγματικού, υφίστανται κάθε μέρα που περνά όλο και περισσότερα πλήγματα».
Αρκετά αργότερα, ο Γιάννης Σταυρακάκης και ο Jason Glynos επισήμαναν στο «Λακάν και Επιστήμη» ότι «παρά τις σημαντικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στις Νευροεπιστήμες, στην Ψυχολογία, τη Βιολογία, τη Γενετική και τη Φαρμακολογία, δεν υπάρχουν γόνιμες ιδέες για την αντιμετώπιση ζητημάτων ταυτότητας και ψυχικού πόνου. Με άλλα λόγια, το υπάρχον επιστημονικό οικοδόμημα δεν έχει καταφέρει να επιλύσει προβλήματα του ψυχισμού του ανθρώπου».
Πράγματι, ζωές και σχέσεις αποσταθεροποιούνται, ο κοινωνικός δεσμός μεταλλάσσεται, ενώ διαταράσσεται η σχέση μας με το σώμα. Το παρατηρούμε τόσο στη ραγδαία αύξηση κρουσμάτων ενδοοικογενειακής βίας όσο και στην έξαρση των ψυχοσωματικών φαινομένων, καταθλίψεων και ψυχωσικών επεισοδίων. Και όλοι γνωρίζουμε πως οι ευπαθείς ομάδες μιας κοινωνίας είναι η αντανάκλαση της οργάνωσής της.
Παράλληλα η ζωή παραμένει ένα κοινωνικό φαινόμενο και η σωματικότητα θεμέλιο των κοινωνικών σχέσεων. Εμείς, όμως, εμφανιζόμαστε ολοένα πιο αποσωματικοποιημένοι –χτίζοντας με μεγαλύτερη ευκολία ανέπαφες επαφές– και ταυτόχρονα απολύτως βιολογικοποιημένοι από την ίδια την επιστήμη, η οποία εξυπηρετεί κυριαρχικές λειτουργίες «αποκλείοντας κάθε υποκειμενικότητα, όπως σημειώνει ο Λακάν στο κείμενο «Επιστήμη και Αλήθεια». Κατά συνέπεια, το άτομο βρίσκεται αποκομμένο από τον ψυχισμό του ενώ συνεχίζει να κατασκευάζει βεβαιότητες εξαιτίας της καταστατικής του αδυναμίας να ελέγξει και να προβλέψει τη φύση. Οι βεβαιότητες διαιωνίζουν, ωστόσο, τη λογική των «αρίστων». Αν υπάρχει, όμως, μια δύναμη της επιστήμης έγκειται στην αβεβαιότητά της.
Το υποκείμενο της επιστήμης. Σώμα βιολογικό
Πόσα δικαιώματα και ελευθερίες θα θυσιάσουμε στο όνομα ενός υγειονομικού κράτους; Το ερώτημα έθεσε ο φιλόσοφος Μπερνάρ-Ανρί Λεβί στο κείμενό του στη Regle du jeu, δίχως να πυροδοτήσει ωστόσο τις αντιδράσεις που προκάλεσε η κριτική του Ιταλού φιλοσόφου Τζόρτζιο Αγκάμπεν στα έκτακτα μέτρα κατά της «υποτιθέμενης επιδημίας του κορονοϊού». Στην πραγματικότητα και οι δύο στοχαστές αναρωτήθηκαν το ίδιο: τι είμαστε διατεθειμένοι να απαρνηθούμε μπροστά στον κίνδυνο να ασθενήσουμε και κατά πόσο είναι πιθανόν να χρησιμοποιηθεί η κατάσταση εξαίρεσης ως ένα κανονικό παράδειγμα διακυβέρνησης;
Προς το παρόν το βέβαιο είναι πως οι πολιτικοί κυβερνούν μαζί με τους επιστήμονες, το υγειονομικό διαβατήριο κατοχυρώνεται σε ολοένα και περισσότερα κράτη, ενώ ο Covid-19 λειτουργεί ως ψηφιακός επιταχυντής. Ηδη η κοινωνική αποστασιοποίηση αποτελεί τρόπο ζωής και η ζωή διεκπεραιώνεται εξ αποστάσεως. Οι άνθρωποι επικοινωνούν πέρα από τις ενσώματες σχέσεις και το «υποκείμενο της επιστήμης» αντιμετωπίζεται κυρίως ως «βιολογικό σώμα» που χρησιμοποιείται «κυριαρχικά» στο όνομα του «υγειονομικού κράτους». Ετσι, το «υποκείμενο της επιστήμης» βιολογικοποιείται με αποτέλεσμα η επιδημία του Covid-19 να κινδυνεύει να «μεταλλαχθεί» σε επιδημία ψυχικών νόσων.
Με ποιο τρόπο και με τι κόστος θα επιτευχθεί η επιστροφή στη «νέα κανονικότητα» αφού τελειώσει η περίοδος υγειονομικής έκτακτης ανάγκης;
Η σελίδα γεμίζει, κυρίως, με ερωτήματα καθώς το πλέον σίγουρο είναι πως ακόμα ζούμε με τον φόβο της επόμενης μέρας και πώς η Ευρώπη αποκάλυψε την ευαλωτότητα της μέσα από την ηχηρή απουσία μιας κοινής υγειονομικής πολιτικής, ικανής να αποκαταστήσει το αίσθημα αξιοπρέπειας και δικαίου.
Ποιος θα είναι, τελικά, ο ρόλος της επιστήμης στην παγκόσμια διακυβέρνηση; Θα αποπαγκοσμιοποιηθεί, άραγε, ο κόσμος εν μέσω της επέλασης του ψηφιακού καπιταλισμού;
Δεδομένου πως οι άνθρωποι είναι διασυνδεδεμένοι και τα υγειονομικά φαινόμενα είναι παγκοσμιοποιημένα, η απάντηση είναι μάλλον αρνητική. Τα σύνορα, εξάλλου, δεν μπορούν να εμποδίσουν έναν αόρατο εχθρό, όπως ο Covid-19.
Το στοίχημα είναι, τότε, να επαναπροσδιορίσουμε την παγκοσμιοποίηση ως μια νέα μορφή ανθρωπισμού, θωρακίζοντας το κράτος δικαίου και δίνοντας στην επιστήμη τη θέση ενός «φακού που φωτίζει τον κόσμο» (φράση δανεική από τον Λουί Παστέρ) δίχως, ωστόσο, νέες κατασκευασμένες βεβαιότητες. Η δύναμη της επιστήμης κατοικεί, εξάλλου, στη μη αποστασιοποίησή της από το καθεστώς της αμφιβολίας, «για να μην αποκλείονται εξαιρέσεις της ζωής, όλες εκείνες που καθορίζουν την πραγματικότητα του υποκειμένου», όπως έγραφε ο Ζακ Λακάν. Για να παραγάγουμε έναν επιστημονικό λόγο που θα λαμβάνει υπόψη το ανθρώπινο υποκείμενο ως ψυχισμό και όχι μόνο ως βιολογικό σώμα. Διότι η ψυχή –όταν πονά ή αγνοείται– διαταράσσει το σώμα. Και δεν χρειάζονται ιοί για να του επιτεθούν. Αρκούν τα δικά του αυτοάνοσα.
-320x213.jpg)
