Ισπανία: Δέκα χρόνια μετά την πολύκροτη υπόθεση βιασμού 18χρονης, η συναίνεση ακόμα δεν είναι δεδομένη

Όλα ξεκίνησαν τον Ιούλιο του 2016 στη διάρκεια της γιορτής του Σαν Φερμίν, στην Παμπλόνα. Όταν η 18χρονη συνάντησε τους πέντε άντρες, δεν είχε ιδέα πως βρισκόταν μπροστά σε μια ομάδα που θα έμενε στην ιστορία ως «Λα Μανάδα»: μια αγέλη ξεσαλωμένων αρσενικών που επί 45 λεπτά τη βίαζαν επανειλημμένα και ομαδικά σε έναν περίκλειστο ασφυκτικό χώρο ενώ ένας τους βιντεοσκοπούσε τους βιασμούς.

Η επίθεση έκανε τον γύρο του κόσμου, η πρωτόδικη απόφαση ξεσήκωσε κύμα διαδηλώσεων και δέκα χρόνια μετά χάρη στις αντιδράσεις της κοινωνίας και του φεμινιστικού κινήματος άλλαξαν άρδην η εικόνα, οι αντιλήψεις και οι νόμοι της Ισπανίας, κάνοντάς τη μία από τις ευρωπαϊκές χώρες με την πιο προοδευτική νομοθεσία σε θέματα ορισμού και τιμωρίας σεξουαλικών επιθέσεων και βιασμών.

Δεν είναι κακοποίηση, είναι βιασμός

Σκέψου έναν χώρο 2,73×1,5 περίπου μέτρα, με μία μόνο μικρή είσοδο. Χάραξέ τον με κιμωλία στο πάτωμα. Κι έπειτα φαντάσου πέντε άντρες να περικυκλώνουν και να καθηλώνουν μια γυναίκα μέσα εκεί βιάζοντάς την. Υπάρχει εκφοβισμός; Αυτό που για τους φοιτητές σε ισπανική Σχολή Ιατροδικαστικής ήταν απλά μια ρητορική ερώτηση του καθηγητή τους, πριν από δέκα χρόνια ήταν η πραγματικότητα που βίωσε η κοπέλα. Αλλά για τους δικαστές της Ναβάρας, σύμφωνα με το σκεπτικό της πρωτόδικης απόφασης, δεν υπήρξε αρκετός εκφοβισμός ή βία και καθώς η γυναίκα δεν αντιστάθηκε «σθεναρά όπως θα όφειλε», δεν ήταν βιασμός αλλά απλή σεξουαλική κακοποίηση, καταδικάζοντάς τους σε 9 χρόνια κάθειρξη.

Μια απόφαση που στάθηκε καταλύτης για να αλλάξει ριζικά την αντίληψη της κοινωνίας για τη σεξουαλική βία, λέει η Βιρχίνια Χιλ της Aspacia, οργάνωσης ειδικευμένης σε θέματα σεξουαλικής βίας. Επί τρία χρόνια, όσο χρειάστηκε η υπόθεση να φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο, εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες (και άντρες) αμφισβήτησαν στους δρόμους και στα κοινωνικά δίκτυα ένα δικαστικό, κοινωνικό και μιντιακό σύστημα άδικο και ανάλγητο, έτοιμο να βρει ελαφρυντικά στους θύτες και ψεγάδια και ευθύνες στα θύματά τους. «Αυτό που έβγαινε από τα δικαστήρια δεν αντανακλούσε πλέον τη συλλογική κατανόηση σχετικά με τη σεξουαλική βία», λέει στην ισπανική εφημερίδα η νομική εμπειρογνώμονας Μαρίσα Σολέτο, εξηγώντας γιατί τα κύματα που βγήκαν στους δρόμους κατά τη διάρκεια της δίκης της La Manada επιτάχυναν τελικά μια αλλαγή, θέτοντας στο επίκεντρο της διαμάχης δύο συνθήματα: «Δεν είναι κακοποίηση, είναι βιασμός» και «Μόνο το ΝΑΙ είναι ΝΑΙ».

Μέχρι τότε, «το επίπεδο αντίστασης του θύματος εξακολουθούσε να αξιολογείται για να προσδιοριστεί εάν το έγκλημα ήταν επίθεση –γιατί υπήρχε βία ή εκφοβισμός– ή απλά κακοποίηση, αν δεν υπήρχε». H απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου άλλαξε για πάντα τα δεδομένα κάνοντας πραγματικότητα και νομικό προηγούμενο το πρώτο σύνθημα με την ακύρωση της πρωτόδικης απόφασης και την αναγνώριση ότι αυτό που βίωσε η κοπέλα συνιστά ξεκάθαρα επαναλαμβανόμενο και ομαδικό βιασμό (κι ας μην μπορούσε να αντισταθεί) και ενείχε έντονο εκφοβισμό (εκ του περιβάλλοντος, όπως ονόμασαν τις συνθήκες εγκλωβισμού της από τους πέντε βιαστές της), μετατρέποντας την ποινή τους σε κάθειρξη 15 ετών.

Από την κοινωνία στη νομοθεσία

Μια σημαδιακή στιγμή σε αυτή την πορεία ήταν ο Απρίλιος του 2018, όταν μετά την πρωτόδικη απόφαση εναντίον των μελών της La Manada η συγγραφέας και δημοσιογράφος Κριστίνα Φαγιαράς έκανε μια ανάρτηση στο Χ γράφοντας πως η αφήγηση της βίας έχει κλαπεί από τις γυναίκες και πρέπει να ανακτηθεί, καταλήγοντας στην προτροπή «#Cuéntalo (Πες το, αφηγήσου το). Έτσι γεννήθηκε ένα κίνημα με 800.000 γυναίκες από 60 χώρες που μέσα στις 15 πρώτες ημέρες έγραψαν σχεδόν 3 εκατ. μηνύματα αφηγούμενες τη βία που γνώρισαν. Είναι από αυτή την πρωτοβουλία που προέκυψε η La Nuestra (Η Δική μας), ένα «φεμινιστικό κυρίαρχο δίκτυο» αλλά και ένα ζωντανό εν εξελίξει αρχείο και ένα εργαλείο συλλογικής πολιτικής δράσης ενάντια στη φαλλοκρατική βία.

Ο κοινωνικός ξεσηκωμός που έφερε η υπόθεση της La Manada και ο αρχικός χειρισμός της ήταν τέτοιος που συγκλόνισε ολόκληρο το σύστημα. Το 2018, ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης, Ραφαέλ Καταλά, του συντηρητικού Λαϊκού Κόμματος (ΡΡ) υποσχέθηκε μεταρρύθμιση του Ποινικού Κώδικα για τα σεξουαλικά εγκλήματα, το 2019 άρχισαν να δημοσιοποιούνται κάθε χρόνο σε ξεχωριστό κεφάλαιο στατιστικές για τις σεξουαλικές επιθέσεις, τους βιασμούς και τους ομαδικούς βιασμούς. Λίγα χρόνια αργότερα η χώρα απέκτησε και Εθνικό Γραφείο Σεξουαλικής Βίας, που συγκεντρώνει τεκμήρια και πληροφορίες «ώστε να υπάρξει μια βαθύτερη κατανόηση των εγκληματικών δυναμικών που να μεταφραστεί σε όλο και αποτελεσματικότερες απαντήσεις».

Στις 25 Αυγούστου του 2022, το σύνθημα «Μόνο το ΝΑΙ είναι ΝΑΙ» ενσωματώθηκε στον Νόμο Ολόπλευρης Εγγύησης της Σεξουαλικής Ελευθερίας. Η τότε υπουργός Ισότητας, Ιρένε Μοντέρο, του κινήματος Podemos, δήλωσε πως ήταν ένα «αποφασιστικό βήμα για να αφήσουμε πίσω μας την κουλτούρα του βιασμού και να δημιουργήσουμε μια κουλτούρα της συναίνεσης». Και η συναίνεση, ελεύθερη και εκφρασμένη ξεκάθαρα, έγινε έκτοτε ο βασικός άξονας για τον ορισμό του βιασμού, αλλάζοντας το πρίσμα μέσα από το οποίο μιλάμε για και αντιμετωπίζουμε τη σεξουαλική βία.