Σε μια πρόσφατη συζήτηση που είχαμε με έναν άνθρωπο μεγάλης ηλικίας, δίχως τις ακαδημαϊκές περγαμηνές αλλά με τη σοφία του λαϊκού ανθρώπου, ένας άνθρωπος της γενιάς των πολλών πολέμων όπως περιέγραψε τον εαυτό του, με έκπληξη διαπιστώσαμε μια άλλη οπτική της πανδημίας που βιώνουμε. Αυτή η αρρώστια, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, θα προσβάλει όχι ένα ποσοστό από τον γενικό πληθυσμό, όπως κάνει ο Covid-19, αλλά το σύνολο των ανθρώπων. Σε ψυχολογικό επίπεδο η πανδημία θα προσβάλει το σύνολο, καθώς βασικές ψυχολογικές λειτουργίες που στηρίζονται στην ομαλή ροή εκπλήρωσης θεμελιωδών ψυχολογικών αναγκών θα εμφανίσουν σοβαρές δυσλειτουργίες. Στην περίφημη πυραμίδα αναγκών, που περιέγραψε ο Μάρσαλ Ρόζενμπεργκ (ψυχολόγος – θεωρία της μη βίαιης επικοινωνίας) και είχε επισημάνει νωρίτερα ο Αμπραχαμ Μάσλοου (Αμερικανός ψυχολόγος), κάποιες πανανθρώπινες ανάγκες -όπως συναισθηματική ασφάλεια, ελευθερία-αυτονομία, κοινωνικότητα, σωματική επαφή, εγγύτητα-άγγιγμα, επικοινωνία, σταθερότητα, γέλιο και διασκέδαση, σεξουαλική έκφραση, προστασία από απειλή ζωής ή υγείας, ακόμα και αυτή η θεμελιώδης ανάγκη της απόδοσης τιμής στους νεκρούς μας- έχουν ανασταλεί και παρεμποδιστεί. Δεν συνιστά επομένως έκπληξη η ανακάλυψη Αμερικανών ερευνητών του Πανεπιστημίου ΜΙΤ των ΗΠΑ πώς η κοινωνική απομόνωση και η πείνα αφήνουν περίπου το ίδιο νευρωνικό αποτύπωμα στον εγκέφαλο και πως η ανάγκη κοινωνικής διασύνδεσης και επαφής είναι τόσο θεμελιώδης όσο και η ανάγκη τροφής. Δεν αποτελούν πολυτέλειες, αλλά συνθήκη επιβίωσης. Σήμερα είναι σαν κάποιος να μας τράβηξε την κουρτίνα και η απουσία επαφών μάς οδηγεί στην επαναξιολόγηση προτεραιοτήτων, αναγκών και αναστοχασμού. Πόσο μακριά είμαστε από τις πραγματικές ανάγκες μας. Πόσο έχουμε απομακρυνθεί ως homo economicus από την αυτοπραγμάτωσή μας. Πόσο εν τέλει έχουμε απανθρωποποιηθεί. Ήταν αναγκαίο να ζήσουμε μιας τέτοιας κλίμακας απειλητική πανδημία, για να το συνειδητοποιήσουμε και αυτό; Φαίνεται πως ναι… Και όταν εκλείψει ο φόβος της πανδημίας, τι μέλλει γενέσθαι; Μήπως από τον φόβο της πανδημίας εκπέσουμε στην πανδημία του φόβου; Τον πρώτο καιρό της πανδημίας έπρεπε να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας την ανάγκη απόστασης ασφαλείας από τους συμπολίτες μας. Τώρα η απόσταση αυτή έχει ως εντολή εσωτερικευτεί. Ο φόβος μπορεί εύκολα να διολισθήσει σε κανιβαλικό συναίσθημα. Και αυτό καθώς η φοβική κατάσταση έχει εξαιρετικά ισχυρή εγγραφή στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Είναι ένας αυτόματος ασύνειδος μηχανισμός. Η μοναξιά των περιοριστικών μέτρων ναι, μπορεί να εξελιχθεί σε παγίδα και αν δεν δούμε τη μεγάλη εικόνα και κλειστούμε στον εαυτό μας, τότε θα εμφανιστεί ο μεγάλος ηγεμόνας να μας σώσει. Είμαστε και θα είμαστε αντιμέτωποι με τις επιλογές μας. Είτε θα βγούμε από τον κύκλο του φόβου με την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά μας, είτε θα παραδώσουμε τις δυνάμεις μας στον μεγάλο «ποιμένα»…
Η ευαλωτότητα όμως δεν κοιτάει φύλα. Η φιλία, το μοίρασμα, η έκφραση της αγωνίας είναι το οξυγόνο μας. Τα στερεότυπα είναι τόσο σκληρά για τους άντρες, καθώς ένα δεύτερο κοινωνικό σώμα έχει επικολληθεί επάνω τους. Ο «μπαμπάς», ο «σύζυγος», ο «εραστής», ο «ηγέτης». Αυτή η παγίδα των προνομίων… Το απρόσβλητο και παντοδύναμο αρσενικό που δεν παθαίνει τίποτε, που ζει και βασιλεύει και προστατεύει και τα αδύναμα «γυναικόπαιδα».
Αυτή η φαντασιωτική ψευδαίσθηση με δυο λόγια που υπερτιμά κάθε τι αρσενικό, υποτιμώντας αντίστοιχα τις θηλυκές ποιότητες όπως φύλο, ταυτότητα, έκφραση, χαρακτηριστικό. Και ως εκ τούτου συνιστά μια μόνιμη στρέβλωση τόσο ψυχολογική, όσο και κοινωνική, πολιτική και σε επίπεδο σχέσεων. Και τι συμβαίνει σε περιόδους κρίσης; Αυτή η στρέβλωση παροξύνεται, οδηγώντας αναπόφευκτα σε ακόμα μεγαλύτερα προβλήματα και εκδηλώνεται με εκρήξεις θυμού, κακοποιητικές συμπεριφορές, τυφλές συγκρούσεις και βία ενδοοικογενειακή. Στη συνθήκη της αναπόφευκτης κρίσης ο έμφυλος βασιλιάς-προστάτης-ήρωας αποκαλύπτεται γυμνός. Ο μύθος του καταρρέει, η φορεσιά του (ο έμφυλος δηλαδή κοινωνικός ρόλος του) αποδεικνύεται πλασματικός. Και είναι τότε ακριβώς που μπροστά στον τρόμο της επαπειλούμενης κατάρρευσής του οδηγείται στην καταφυγή στα πιο φονικά όπλα του. Αυτή την παντελώς ανορθολογική, αντιεπιστημονική και εν τέλει αντιδημοκρατική ανδροκρατία μπορούμε να την παρομοιάσουμε σαν μια («ελέω Θεού ή κληρονικώ δικαίω») μοναρχία που, καθώς αισθάνεται να χάνει τη γη κάτω από τα πόδια της, να αμφισβητείται η ηγεμονία της, η παντοκρατορία της, γίνεται σκληρότερη, σκοτεινότερη και πιο φονική… Επομένως χρειαζόμαστε ως κοινωνία ειδικά σε αυτή τη συνθήκη της κρίσης μια άλλη εκδοχή της αρρενωπότητας. Να κινητοποιήσουμε, να εμπνεύσουμε και να διευκολύνουμε μια διεργασία μετουσίωσης και μετάβασης από τις ηγεμονικές κυριαρχικές αρρενωπότητες στις υγιείς αρρενωπότητες, αυτές της φροντίδας και ενσυναίσθησης.
