Πραγματικά αξίζει τον κόπο από κάθε άποψη η γνωριμία μ’ ένα ιερό τέρας της νοτιοαμερικανικής ποίησης, την Ουρουγουανή ποιήτρια Δελμίρα Αγουστίνι (Μοντεβιδέο 1886-1914), εκ των κορυφαίων εκπροσώπων του ισπανο-αμερικανικού μοντερνισμού. Η ευκαιρία γι’ αυτήν τη γνωριμία προσφέρεται από τις εκδόσεις «Απαρσις» με την Ανθολογία Ποιημάτων της Δελμίρα Αγουστίνι υπό τον τίτλο «Ενδόμυχα» (δίγλωσση έκδοση), ένα πρωτότυπο μεταφραστικό εγχείρημα -επίτευγμα θα μπορούσε να το πει κανείς-, όπου εννέα μεταφράστριες, με συντονίστρια την Κλαούδια Κοστάνσο, έσκυψαν με προσοχή και συγκίνηση στο έργο μιας γυναίκας από την άλλη άκρη του κόσμου, σχεδόν από την άλλη άκρη του χρόνου, για να έχουμε σήμερα στα χέρια μας μέρος ενός εξαίσιου έργου.
Δεν ήταν εύκολη δουλειά να συναιρεθούν εννέα διαφορετικές προσωπικότητες γύρω από το γλωσσικό φαινόμενο της μετάφρασης, έτσι ώστε να αποκαλυφθεί σε μας ένας θαυμαστός, διαρκώς καινούργιος κόσμος, έτσι ώστε να μας γίνει οικείο το αχανές και προσιτό το άπειρο της ανθρώπινης ωραιότητας. Γιατί έχουμε ανάγκη την πελώρια παρηγορητική διάσταση της ποίησης, που θα μας κάνει να νιώσουμε το μεγαλειώδες εκείνο του Ρεμπό: «Εγώ Είναι ο Αλλος». Εχουμε ανάγκη να θυμηθούμε τον Αντρέ Μπρετόν όταν λέει πως «όποια κι αν είναι η ερώτηση, ο άνθρωπος είναι η απάντηση».
DELMIRA AGUSTINI
«Ενδόμυχα: Ανθολογία ποιημάτων»
Μετάφραση: Κλαούδια Κοστάνσο, Ελένη Βότση, Χρυσάνθη Γιαννιά, Μάρω Γολικίδου, Ειρήνη Οικονόμου, Ελένη Οικονόμου, Αγγελική Παλασοπούλου, Βούλα Χρηστίδη, Evi Jristodulu 160σελ. Τιμή:12€
Είναι λοιπόν ο άνθρωπος, για την ακρίβεια ο ερωτευμένος και ερώσιμος άνθρωπος, που αναβλύζει από παντού στο έργο της Δελμίρα Αγουστίνι, δικαιώνοντας την αξία της ποίησης, κάνοντας τη μετάφραση αυτό που πράγματι είναι: μια πράξη αγάπης, μια πράξη ειρήνης και ειρήνευσης των διαφορών που προκύπτουν από τις ετερότητες. Επομένως είναι μάταια η λυσσαλέα και αιματοβαμμένη συχνά προσπάθεια κατασκευής κατωτεροτήτων που τάχα δικαιολογούν «τον σουγιά στο μέτωπο» και «το λουρί στο σβέρκο» των αδύναμων. Είναι μάταια γιατί είναι καταδικασμένη σε αποτυχία, επειδή τα ποιητικό αίτημα του ανθρώπου είναι ισχυρότερο από κάθε αγριότητα και γι’ αυτό το ποίημα από καταβολής κόσμου παραμένει επιχείρημα.
Το ποίημα επιμένει να επιχειρεί υπέρ του όντος σ’ αυτή την ατελεύτητη via crucis, την οδό του μαρτυρίου των ερωτημάτων που δεν ζητούν απάντηση επειδή ακριβώς το ποίημα είναι η απάντηση σε ένα ερώτημα που δεν μπορεί να διατυπωθεί παρά μόνο ως ποίημα: «Εγώ είμαι ο περιπλανώμενος κύκνος με τα ματωμένα ίχνη» λέει η Δελμίρα Αγουστίνι στον προτελευταίο στίχο του ποιήματός της «Νυχτωδία» και τελειώνει δηλώνοντας την αέναη πορεία της στη via crucis λέγοντας: «Πορεύομαι κηλιδώνοντας τις λίμνες, ανεβαίνοντας στα ύψη».
Μόλις 28 χρόνια πρόλαβε να ζήσει η ποιήτρια κι όμως το έργο της υπάρχει λαμπρότατο στο σήμερα. Μας παίρνει μαζί του σ’ αυτή την υπέροχη ανθρωπότητα όπου πάντοτε, και σε πείσμα της «Κοινοτοπίας του κακού», το ον θα πορεύεται «ανεβαίνοντας στα ύψη». Από πού λοιπόν προκύπτει αυτό το μυστηριακό χαμόγελο μιας σκοτεινής μοντερνιτέ που δεν είναι ακριβώς νεωτερικότητα; Αυτή η ποίηση σαν ήπειρος; Πότε πρόλαβε να πει τόσο βαθιά τον τόπο και την εποχή της έτσι που να αφορά και να εκφράζει όλους τους τόπους και όλες τις εποχές; Αυτό είναι το ωραίο αναπάντητο της κάθε ιδιοφυούς ποιητικής νοημοσύνης, που στην περίπτωση της Δελμίρα Αγουστίνι είναι μαζί το μάγμα ενός ηφαιστείου που σου καίει την ψυχή.
Σε αναγωγή αυτός είναι ο μοντερνισμός, νομίζω, της ισπανοαμερικανικής ποίησης: ένα αίμα. Μπορεί το αίμα να είναι μοντέρνο ή παλιομοδίτικο; Δεν γίνεται. Το αίμα είναι αίμα, η ποίηση είναι ποίηση και συνεπώς η Δελμίρα Αγουστίνι είναι η Δελμίρα Αγουστίνι. Ενας εαυτός της παγκόσμιας ποίησης. Μια καταιγίδα από διάττοντες αστέρες που κάνουν περίλαμπρη την ύπαρξη, όχι τον έρωτα ή τον θάνατο ή και τα δύο μαζί ή ακόμα την αγωνία του όντος για το νόημα του ζην, όχι˙ η Δελμίρα Αγουστίνι είναι λίγο πιο κει, μεταθέτοντας τον άξονα του κόσμου: λίγο πιο κει. Πού; Ο ποιητής δεν ξέρει. Ο ποιητής θέτει το ερώτημα της γνώσης του κόσμου, αυτό το καθολικό ερώτημα που κάνει την ποίηση της Δελμίρα Αγουστίνι να είναι μια ποίηση του καθ’ όλου, μια ποίηση των ματιών που κοιτάζουν κατάματα το θηρίο της οδύνης και ησυχάζουν το θηρίο βάζοντας τα παιδιά τους, τις λέξεις δηλαδή, μέσα το στόμα του θηρίου. Η Δελμίρα Αγουστίνι ταΐζει με λέξεις το θηρίο. Το τεράστιο μηχάνημα του έρωτα. Και φεύγει. Ακριβώς σ’ αυτήν την αναχώρηση έχω την πεποίθηση πως ενυπάρχει ο μοντερνισμός. Σ’ αυτήν την αδιαφορία συντήρησης εικόνων που διασπά τα δεδομένα σχήματα των συνειρμών. Αυτό είναι που προσφέρει ο μοντερνισμός άρα και η ισπανο-αμερικανική εκδοχή του στην ποίηση: την ηδύτητα ενός κινδύνου των λέξεων και των ρυθμών. Την ηδύτητα δηλαδή μιας απρόοπτης γεωμέτρησης του υπαρκτού κόσμου, ώστε να αναπηδήσει η ανάγκη ενός νέου ρυθμού. Του ρυθμού μιας ηπείρου που θα αναδυθεί από τον έρωτα. Αυτό είναι η ποίηση της Δελμίρας Αγουστίνι: ο ρυθμός μιας ηπείρου, που αναδύεται από έρωτα. Το σώμα ως γυμνό. Το γυμνό σώμα ως Είναι. «Το σώμα μας είναι η ψυχή μας» λέει ο Μποντλέρ. Το μυθικό σώμα. Η ποίηση και πάλι, το σκοτεινό πουλί του λυρισμού, του επαναστατικού έτσι λυρισμού που λέγεται όχι με τη γλώσσα, αλλά με τους ήχους απ’ όπου ξεκινάει η γλώσσα. Ο ρυθμός δηλαδή της γεωμέτρησης του κόσμου, που έλεγα προηγουμένως. Κι είναι αυτό που πρέπει να προσέξουμε τόσο στον ισπανο-αμερικανικό μοντερνισμό όσο και στη λατινοαμερικανική ποίηση γενικότερα: τους ρυθμούς, το πώς δηλαδή χτίζεται και αξιώνεται το ποιητικό επιχείρημα.
Εδώ. Στην Ελλάδα. Εδώ. Στην Ουρουγουάη. Εδώ. Στις αρχές του 20ού αιώνα. Εδώ. Στην εποχή μας. Εδώ. Στο εμβρυουλκό χάος που γεννάει το σύμπαν. Και το διευρύνει. Εδώ, δηλαδή, στο ποίημα.
