Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διαπόμπευση και γλώσσα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διαπόμπευση και γλώσσα

  • A-
  • A+

Η γλώσσα είναι κιβωτός ιστοριών. Τα ήθη και τα έθιμα μιας εποχής, τα ιστορικά γεγονότα εγγράφονται σε λέξεις και εκφράσεις που συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται από τους επιγενομένους. Με τον καιρό χάνουν ένα μέρος του νοηματικού τους φορτίου, διατηρώντας όμως τον πυρήνα τους. Αυτό το DNA των λέξεων, με τις κωδικοποιημένες πληροφορίες του, είναι στ’ αλήθεια ένας καλός τρόπος για να μην ξεχνάμε το παρελθόν μας, όσο αποτρόπαιο κι αν είναι.

Ας ξεκινήσουμε από την αθώα, φαινομενικά, λέξη «κορόιδο». Το αντικείμενο του χλευασμού προέρχεται, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, από το «κουρόγιδο», δηλαδή το «κουρεμένο γίδι». Αυτός είναι ένας όρος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά για να περιγράψει τις μοιχαλίδες τον καιρό του Βυζαντίου, που διαπομπεύονταν δημόσια, καβάλα ανάποδα σε ένα γάιδαρο, καθώς το χριστεπώνυμο πλήθος διέσυρε, έβριζε και προσέβαλλε την κουρεμένη γουλί γυναίκα που τόλμησε να διαθέσει το σώμα της όπως επιθυμούσε...

Η κοινωνική απαξία αυτής της ταπεινωτικής κουράς των διαπομπευομένων έχει επιζήσει στη φράση, ή μάλλον στην υβριστική προτροπή, «άντε να κουρεύεσαι». Το ρήμα «κουράζω», δηλαδή «επιφέρω κόπωση», προέρχεται από την κουρά, δηλαδή το κούρεμα. «Κουράζω» στο Βυζάντιο σήμαινε «τιμωρώ με υποχρεωτικό κούρεμα». Η μεγάλη ενόχληση και η καταπόνηση της διαπόμπευσης φαίνεται πως έδωσαν στο ρήμα τη σημερινή σημασία του, της καταπόνησης...

Σήμερα, κάποιοι δυσκολεύονται να πιστέψουν πως κατά τη διάρκεια του ένδοξου χριστιανικού βυζαντινού Μεσαίωνα γίνονταν τέτοια αίσχη. Ομως, η ελληνική γλώσσα είναι αψευδής μάρτυρας των αγριοτήτων της διαπόμπευσης, που ήταν μια εθιμική κυρίως τιμωρία όχι μόνο για τους μοιχούς, αλλά και για τους μέθυσους, τους δειλούς, του κλέφτες και τους προδότες. Ο εξευτελισμός του διαπομπευομένου, που περιφερόταν σε οδούς και πλατείες, προς μεγάλη ικανοποίηση του φιλοθεάμονος όχλου, διασώθηκε στην απαξιωτική λέξη «πομπή» ή «μπομπή». Οι «μπομπές» μιας αμαρτωλής γυναίκας είναι οι ντροπές της, ο δημόσιος διασυρμός της – το τοπωνύμιο «Βαρυμπόμπη», η συνοικία των Αχαρνών, κατά μία εκδοχή αναφέρεται στον τόπο όπου μια διαπομπευμένη γυναίκα βρήκε καταφύγιο από τη βαριά διαπόμπευση που υπέστη. Αυτή η περιφορά λεγόταν ακόμα και «συγύρισμα» - η σημερινή απειλή «θα σε συγυρίσω», δηλαδή «θα σε τιμωρήσω, θα σε επιπλήξω», προέρχεται από την παλιά ονομασία της διαπόμπευσης.

Η διαπόμπευση λοιπόν ήταν μια ολόκληρη τελετουργία – ένα λαϊκό θέαμα. Την έναρξή του ανήγγελλαν οι καμπάνες - απ’ όπου και η έκφραση «του βάρεσα (ή του έριξα) καμπάνα». Καμιά φορά την αρχή της διαπόμπευσης σήμαιναν τα βούκινα ή τα τύμπανα – οι εκφράσεις «έγινε βούκινο» ή «ο κόσμος το 'χει τούμπανο κι εσύ κρυφό καμάρι» είναι από τότε. Καμιά φορά κρέμαγαν κουδούνια στον καταδικασμένο, ώστε να γίνεται πιο ηχηρή η περιφορά του – η έκφραση «του κρέμασαν κουδούνια» είναι από αυτό το έθιμο. Η περιφορά γινόταν στα «φόρα», δηλαδή στις αγορές της Κωνσταντινούπολης, από τον λατινικό όρο «forum», πληθ. «fora». Τότε, πράγματι, όλα έβγαιναν στα φόρα – και όχι «στη φόρα», όπως λανθασμένα επικράτησε.

Τα μαρτύρια των ανθρώπων που υφίσταντο την ατιμωτική διαδικασία της διαπόμπευσης δεν είχαν τελειωμό. Πετούσαν ακαθαρσίες στον διαπομπευόμενο, ενώ πασάλειβαν το πρόσωπό του με ασβόλη, δηλαδή καπνιά – έτσι έχουμε το επίθετο «αποσβολωμένος», που είναι αρχικά ο μουντζουρωμένος με καπνιά, άρα ο ντροπιασμένος, ο αμήχανος, όπως το εννοούμε σήμερα. Αυτή η ασβόλη ονομαζόταν και «γάνα» ή «μούζα». Από τη μούζα προέρχεται και η «εθνική» μας χειρονομία, η περίφημη «μούτζα» ή «μούντζα», γιατί την καπνιά την άλειφαν με ανοιχτή την παλάμη στο πρόσωπο της μοιχαλίδας... Ακόμα θεωρούμε τη συκοφάντηση της τιμής κάποιου ως «μουτζούρα» ή «μουτζαλιά». Εάν όμως κάποιος γλίτωνε την ποινή της διαπόμπευσης και όλα τα συμπαρομαρτούντα μαρτύρια, έβγαινε «ασπροπρόσωπος», δηλαδή απέφευγε όλη αυτή τη σπίλωση, μεταφορική και κυριολεκτική, του προσώπου του. Αν όχι, του πετούσαν επίσης λάσπη, πηλό, δηλαδή τον «προπηλάκιζαν» - απ’ όπου και οι εκφράσεις «πετάω λάσπη» και ο νεότερος όρος «λασπολογία», για τη συκοφαντία κατά ενός δημόσιου προσώπου.

Ετσι, ο κουρεμένος γουλί άνθρωπος, ο «κουτρούλης» (δηλαδή με την κούτρα, το κεφάλι, καραφλό σαν τρούλος εκκλησίας), περιφερόταν καβάλα ανάποδα στον γάιδαρο, καθώς το αδηφάγο πλήθος γιόρταζε του «κουτρούλη τον γάμο», δηλαδή τη δημόσια ταπείνωση του κουρεμένου. Σ’ αυτή τη φρικαλέα τελετή, πραγματικά δεν είχε τέλος η ευρηματικότητα του βυζαντινού όχλου. Οι κάτοικοι της Βασιλεύουσας πετούσαν στους δύστυχους ανθρώπους πέτρες, λεμονόκουπες, αλλά και τη «ρετσινιά». Αυτή που σήμερα την εννοούμε ως «συκοφαντία που δύσκολα μπορεί κάποιος να ανασκευάσει» ήταν, σύμφωνα με το Μείζον Ελληνικό Λεξικό, ένα δερμάτινο έμπλαστρο αποτρίχωσης καλυμμένο με ρητίνη, με ρετσίνι, που δεν ξεκολλούσε καθόλου εύκολα...

Σε βαρύτερα εγκλήματα, όπως ήταν η διακεκριμένη κλοπή ή η προδοσία, περνούσαν τον καταδικασμένο «διά πυρός και σιδήρου», δηλαδή τον σημάδευαν με πυρωμένο σίδερο στο πρόσωπο, στο χέρι και στο στήθος. Τότε, «σιδέρωναν» το μούτρο του. Η έκφραση «μούτρο για σιδέρωμα», δηλαδή άνθρωπος που του αξίζει η ποινή του καυτηριασμού, επέζησε στη γλώσσα μόνο ως «μούτρο», που δηλώνει τον ανήθικο, τον κατεργάρη. Και βέβαια, υπήρχαν ακόμα και οι ποινές της τύφλωσης και του κοψίματος της μύτης, που προηγούνταν της δημόσιας διαπόμπευσης, κυρίως για πολιτικά εγκλήματα. Αυτή η ποινή της «ρινοκοπίας» δημιούργησε τους «ρινότμητους», τους ανθρώπους με κομμένη μύτη. Κάποιοι από αυτούς αργότερα συνέχισαν τη ζωή τους βάζοντας μια κέρινη ή ασημένια τεχνητή μύτη για να καλύψουν την τρύπα στο πρόσωπό τους. Από αυτούς προήλθαν τα γνωστά νεοελληνικά ονόματα «Ασημομύτης» και «Κερομύτης»...

Εάν είναι δύσκολο για κάποιους να αφομοιώσουν όλες αυτές τις αγριότητες των Βυζαντινών, ας θυμηθούν τι είπε ο Διονύσιος Σολωμός: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές».

ΝΗΣΙΔΕΣ
Το ελληνικό σύμπτωμα πίσω από την Αγία Σοφία
Πριν από κάποια χρόνια, ο Μάικλ Χέρτσφελντ είχε θίξει στην «Πολιτισμική οικειότητα» την ανάγκη των κρατών να δικαιολογούνται-απολογούνται μπροστά στις άλλες χώρες, κυρίως στο πολιτισμικό επίπεδο.
Το ελληνικό σύμπτωμα πίσω από την Αγία Σοφία
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Της Αλλοπάρ*
Η αγέλη μας, κυρίες και κύριοι, κρατάει από πολύ παλιά, απ' τα χρόνια της Μάχης του Μαραθώνα - και ειδικά από κάποιους ηρωικούς σκύλους που πολέμησαν στο πλευρό του Μιλτιάδη και των Αθηναίων.
Της Αλλοπάρ*
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εσωσαν τους κλασικούς με κίνδυνο της ζωής τους
Η επιστήμη της Βυζαντινής Κωδικολογίας, επικεντρωμένη στη μελέτη των χιλιάδων χειρογράφων της εξεταζόμενης εποχής, έχει αρχίσει να ανασυνθέτει, σε κάποιο βαθμό, την ιστορία της μετάδοσης και διάσωσης ενός...
Εσωσαν τους κλασικούς με κίνδυνο της ζωής τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Tο γέλιο και ο τρόμος
Πολύς λόγος έγινε τελευταία για τον «Joker» του Τοντ Φίλιπς, με τον Χοακίν Φίνιξ στον πρώτο ρόλο. Ποιος είναι στ’ αλήθεια αυτός ο Τζόκερ κι από πού κρατά η σκούφια του;
Tο γέλιο και ο τρόμος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Νόμος και αστυνόμος
Η αρχαία λέξη «νόμος» παράγεται από το ρήμα «νέμω», που σημαίνει κατ’ αρχήν «μοιράζω, διανέμω». Από την ίδια ινδοευρωπαϊκή προέλευση της λέξης παράγεται τόσο το γερμανικό «nehmen», που σημαίνει «παίρνω», όσο...
Νόμος και αστυνόμος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα
Οταν λέμε «ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα» προκαλούμε κάποιον να αποδείξει αυτό για το οποίο καυχάται – η παροιμία δεν έχει καμία σεξουαλική συμπαραδήλωση, εκτός κι αν ο αλαζόνας επαίρεται για τις ερωτικές...
Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας