Η βιωματική τέχνη χρησιμοποιεί την τεχνολογία, αναλογική και ψηφιακή, για να εκθέτει το κοινό σε συναρπαστικές εμπειρίες. Εισάγει τους θεατές από την πληροφόρηση μπροστά σε ένα έργο που διεγείρει τον νου και το συναίσθημα, ένα βήμα πιο πέρα, στην ενεργητική δέσμευση της ανθρώπινης οντότητας για αισθητικές και συναισθηματικές εμπειρίες μέσα σε ένα περιβάλλον ειδικά σχεδιασμένο γι’ αυτόν τον σκοπό. Το σώμα του ατόμου λοιπόν γίνεται ο κεντρικός χώρος της καλλιτεχνικής εξερεύνησης.
Τα επιστημονικά ευρήματα χρησιμοποιούνται με σκοπό την ανάπτυξη ενός αισθητικού εργαλείου σε πλήρη αρμονία και συμπόρευση με τις γνωστικές επιστήμες, την ψυχολογία και τη διεπιστημονική έρευνα σχετικά με την ανθρώπινη κατάσταση, με σκοπό να αυξήσει και να ενισχύσει ουσιαστικά την ανθρώπινη αντίληψη και τις αισθήσεις ώστε να οδηγήσει σε πολυαισθητηριακές και διασταυρωμένες εμπειρίες.
Η συνάντηση με τη βιωματική τέχνη είναι καθαρά προσωπική υπόθεση. Η αναπαραγωγή, η τεκμηρίωση και η αναπαράσταση μιας τέτοιας εμπειρίας είναι απλά περιγραφικές και μάλιστα μερικές φορές σχεδόν αδύνατο να τεκμηριώσει κάποιος τις δράσεις-αντιδράσεις και τα συναισθήματα ξεχωριστά του κάθε θεατή που ζει την εμπειρία της τέχνης.
Σήμερα, στην εποχή της ψηφιοποίησης και της εικονικής πραγματικότητας, έχουμε την ευκαιρία να δούμε με μια άλλη οπτική και σωματική προσέγγιση τέχνη δημιουργημένη με τα τεχνολογικά δεδομένα και τους πειραματισμούς της εποχής μας, αλλά και να βιώσουμε διαφορετικά όλα τα κλασικά αριστουργήματα της εικαστικής ιστορίας μας.
Ολα σχεδόν τα μεγάλα μουσεία και οργανισμοί στις μεγάλες εκθέσεις τους προχωρούν πλέον και εντάσσουν ως αναπόσπαστο κομμάτι τους μια «ξενάγηση» για τους επισκέπτες τους στα στούντιο καλλιτεχνών φτιαγμένα από προγράμματα εικονικής πραγματικότητας. Περιδιαβαίνει και «συναντιέται» ο θεατής με τον δημιουργό στον χώρο έμπνευσης και καλλιτεχνικού οίστρου, ώστε εμπειρικά να κατανοήσει και να βιώσει τις συνθήκες παραγωγής και δημιουργίας των αριστουργημάτων του.
Η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου (The National Gallery) με τον χαρακτηριστικό της θόλο και τη νέα πτέρυγα Sainsbury αριστερά της στην πολύβουη και πολύχρωμη πλατεία Τραφάλγκαρ στο Ουεστμίνστερ, ακριβώς στην καρδιά του Λονδίνου, θέλοντας να προσελκύσει νέους ανθρώπους και να απευθυνθεί σε ακροατήρια που είναι συνηθισμένα στον ψηφιακό, διαδραστικό κόσμο, οργάνωσε και προσφέρει μια εντυπωσιακή εμπειρία για ένα και μόνο έργο του ιδιοφυούς Ιταλού ουμανιστή, επιστήμονα και αναγεννησιακού καλλιτέχνη Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452-1519), το αριστούργημά του «Η Παναγία των Βράχων» (1508).
Η Πινακοθήκη, θέλοντας να σηματοδοτήσει τα 500 χρόνια από τον θάνατο του πολυπράγμονα Ντα Βίντσι, ο οποίος σε ολόκληρη τη ζωή του πειραματιζόταν και πρωτοπόρησε σε πολλούς τομείς της επιστήμης και της τέχνης, και έχοντας τις καλύτερες των προθέσεων για τους επισκέπτες της, διοργάνωσε την έκθεση με τίτλο «Leonardo – Experience a Masterpiece» και μας καλεί μέχρι την 26η του ερχόμενου Ιανουαρίου να βιώσουμε εμπειρικά τον δεύτερο πίνακά του που δημιούργησε κατά παραγγελία της Αδελφότητας San Francesco Grande του Μιλάνο.
Το 1483 ο Λεονάρντο άρχισε να εργάζεται για να δημιουργήσει ένα τρίπτυχο για μια μεγάλη εκκλησία στο Μιλάνο όπου η κεντρική εικόνα του προέβλεπε να απεικονίζει την Παρθένο με τον Ιησού σε μικρή ηλικία. Το έργο τού πήρε 25 χρόνια για να ολοκληρωθεί, είχε όμως ως αποτέλεσμα να ζωγραφίσει δύο ξεχωριστές εκδοχές του κεντρικού πάνελ: «Η Παναγία των Βράχων». Ο πρώτος πίνακας, δημιουργημένος το διάστημα 1483-1485, βρίσκεται και ανήκει στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι και ο δεύτερος στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.
Αμφότερες οι δίμετρες ελαιογραφίες πάνω σε ξύλο απεικονίζουν την Παναγία και τον Ιησού βρέφος, με τον Αγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή σε παιδική ηλικία και τον Αρχάγγελο Ουριήλ. Πήρε το όνομά της λόγω του βραχώδους περιβάλλοντος που απεικονίζει. Οι βασικές διαφορές των συνθέσεων βρίσκονται στη γενική οπτική των έργων -με μεγαλύτερες φιγούρες στον νεότερο πίνακα- και στο σηκωμένο δεξί χέρι του Αγγέλου, που στη δεύτερη εκδοχή δεν υπάρχει. Επίσης διαφέρουν σημαντικά στην απόδοση των χρωμάτων, τον φωτισμό και την υπέροχη τεχνική σφουμάτο -η ικανότητα του ζωγράφου να περνάει αργά από τον έναν τόνο στον άλλον ή από το φωτεινό στη σκιά χωρίς αισθητή οπτική διαφοροποίηση- που απέκτησε και τελειοποίησε με τον χρόνο ο Ντα Βίντσι. Η πρώτη εκδοχή δεν τοποθετήθηκε ποτέ στο παρεκκλήσι και πωλήθηκε από τον ίδιο τον Ντα Βίντσι, ενώ ο δεύτερος πίνακας πήρε τη θέση του στο τρίπτυχο και πολύ αργότερα πωλήθηκε από την εκκλησία.
Σήμερα ο δεύτερος αυτός πίνακας βρίσκεται σε γκαλερί του ισογείου της Εθνικής Πινακοθήκης και την απολαμβάνει ελεύθερα το κοινό. Δίπλα σε άλλες τέσσερις γκαλερί, η Πινακοθήκη ξεδίπλωσε αριστουργηματικά την έμπνευση του Λεονάρντο, ολόκληρη τη συναρπαστική ιστορία του έργου και τα μυστικά που κρύβει μέσα του, και «έχτισε με φαντασία» ένα παλιό μιλανέζικο παρεκκλήσι.
Ο θεατής στέκει στον πολυγωνικό χώρο εισόδου και ετοιμάζεται να βιώσει την ομορφιά και την ιστορία του έργου με τη βοήθεια της τεχνολογίας και της απεικόνισης σε virtual reality. Οι τέσσερις μεγάλες αίθουσες, με διαφορετικό σκοπό η κάθε μια, αποκαλύπτουν διαδραστικά στους θεατές μέσω των ψηφιακών προβολών τι σημαίνει βιωματική τέχνη.
■ Στο μυαλό του Λεονάρντο: Το ταξίδι ξεκινάει στην πρώτη γκαλερί, που αποκαλύπτει το πολύπλευρο μυαλό του δημιουργού σε δύο ξεχωριστές, καμπύλες, αμφιθεατρικά φτιαγμένες από κουτιά πλεξιγκλάς κατασκευές, όπου κοιτάζοντας μέσα στο καθένα ξεχωριστά διακρίνουμε αποσπάσματα από σχέδια, βιβλία και έργα του, καθώς και τοιχογραφημένο βραχώδες τοπίο, του είδους που θα δούμε στο έργο.
■ Το στούντιο: Η εικονική πραγματικότητα συνθέτει ψηφιακά τον χώρο και ο θεατής βλέπει πώς η επιστημονική έρευνα και η συντήρηση αποκαλύπτουν τα μυστικά της ζωγραφικής του έργου. «Η Παναγία των Βράχων» κρύβει ένα μυστικό, μια χαμένη σύνθεση κάτω από τη βαμμένη επιφάνεια που αντικρίζουμε. Με τη βοήθεια της τεχνολογίας προβάλλεται σε πραγματικό χρόνο η νέα ανακάλυψη. Ο χώρος βασίζεται στα στούντιο συντήρησης και περιέχει τα αντικείμενα και τα εργαλεία που χρησιμοποιούν οι συντηρητές και οι επιστήμονες καθημερινά.
■ Το πείραμα φωτός και σκιάς: Η επαναστατική τεχνική του Λεονάρντο αποκαλύπτεται μέσα στον χώρο αυτό. Ο θεατής διαδραστικά μπορεί να δοκιμάσει τα δραματικά εφέ που δημιουργούνται από το φως και τη σκιά και να αναρωτηθεί ψάχνοντας απαντήσεις και πειραματιζόμενος γιατί ο μεγάλος δάσκαλος της Αναγέννησης επέλεξε να φωτίσει την «Παναγία των Βράχων» από πάνω αριστερά.
■ Το φανταστικό παρεκκλήσι: Ο πίνακας που ζωγραφίστηκε για ένα ξωκλήσι στην εκκλησία του San Francesco στο Μιλάνο εμφανίζεται στην αρχική του θέση. Μπροστά στα μάτια του επισκέπτη «κατασκευάζονται» το εκκλησάκι -που δεν υπάρχει πια-, το τρίπτυχο και το τέμπλο που τοποθετήθηκε για πρώτη φορά.
Η συγκίνηση είναι μεγάλη όταν ο επισκέπτης βρίσκεται μπροστά στην πραγματική «Παναγία των Βράχων» στην πέμπτη αίθουσα. Οι λεπτομέρειες, οι συμβολισμοί, τα μυστικά της έχουν εξονυχιστικά διερευνηθεί και αποκαλύπτονται μπροστά μας. Το μυστήριο, η ιδέα, το συναίσθημα, η αγαλλίαση, η εξιλέωση περνούν και παραμένουν μέσα μας καθώς το βιωματικό ταξίδι στο αριστουργηματικό έργο μάς έφερε λίγο πιο κοντά στη σκέψη και στο υπέροχο φωτεινό μυαλό του Λεονάρντο ντα Βίντσι.
♦ Info
«Leonardo – Experience a Masterpiece», Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο, μέχρι 26 Ιανουαρίου 2020 (https://www.nationalgallery.org.uk/exhibitions/leonardo-experience-a-masterpiece)
