Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα μαύρα τετράδια της φιλοσοφίας

Ο Νικήτας Σινιόσογλου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα μαύρα τετράδια της φιλοσοφίας

  • A-
  • A+

Αν κάτι εμπεδώσαμε πια αυτήν την τελευταία δεκαετία είναι «ότι οι ιδεολογίες έχουν καταρρεύσει». Το είπαμε τόσο πολύ που έγινε κοινοτοπία. Διαβάζω όμως τις «Μαύρες Διαθήκες» (Κίχλη) του Νικήτα Σινιόσογλου, δοκίμια που προχωρούν πιο βαθιά από μια απλή καταγραφή ή διαπίστωση των γεγονότων, και το ερώτημα «τι συμβαίνει στις ιδέες μετά τη φαινομενική συντριβή τους;» έμεινε να τριγυρνά συνεχώς στο μυαλό μου, ειδικά για τη λέξη «φαινομενική».

Το βιβλίο θέτει και άλλα σημαντικά ερωτήματα, όπως αν είναι θεμιτό η πόλη και η ηθική να ορίζουν τις διαδρομές του στοχασμού και της φιλοσοφίας. Το ηθικό και το ανήθικο συχνά μπερδεύονται. Οπως και το μανιχαϊστικό καλό και κακό.

«Κάποτε το κακό δεν είναι διόλου κοινότοπο αλλά πολύ προσωπικό. Και μάλιστα τόσο ώστε παρασιτεί σε ό,τι πιο ειλικρινές μπορεί να δώσει ένας άνθρωπος: την εξομολόγησή του. Κι έτσι επιβιώνει».

Δεν πρόκειται για τυχαίους συνειρμούς. Στο ιδιαίτερο αυτό δοκιμιογραφικό βιβλίο, ο συγγραφέας έρχεται σε επαφή με τα «Μαύρα Τετράδια» του Μάρτιν Χάιντεγκερ και το «Glossarium» του Καρλ Σμιτ. Και τα δύο θεωρούνται από τα πιο σκοτεινά κείμενα της φιλοσοφίας. Ζοφερά γραπτά που μας διηγούνται πώς εκτροχιάστηκε τόσο η σκέψη δύο σπουδαίων διανοητών ώστε να φτάσουν στο σημείο να υπερασπιστούν μια φασιστική θεώρηση των πραγμάτων.

Ο Ν. Σινιόσογλου εξομολογείται: «Οταν λοιπόν διάβασα τα Μαύρα Τετράδια και το Glossarium, ένιωσα δυσφορία. Είδα κάτι προσφιλές, την ειλικρίνεια του ημερολογίου, που με έλκει, να συνάπτεται με κάτι απωθητικό, τη φασιστική κοσμοαντίληψη. Η αντίθεση αγαθής μορφής και μαύρου περιεχομένου έγινε ισχυρή λογοτεχνική εμπειρία, ένας στρόβιλος», και παρακάτω γράφει πως στα βιβλία αυτά «… η κατάδυση στον εαυτό γίνεται μεν μια μυστικιστική εμπειρία, συγχρόνως όμως είναι ένας έξοχος τρόπος να διαφυλαχθεί εν κρυπτώ ο σπινθήρας της ιδεολογίας που ηττήθηκε το 1945. Εντέλει, οι δυο διαθήκες συντηρούν επιτυχώς, χρόνια πολλά μετά την ήττα της Γερμανίας, πολύ προσωπικές εκδοχές της κοσμοαντίληψης εκείνης που οδήγησε τον Χίτλερ στην εξουσία. Είναι κιβωτοί όπου διασώζεται ένας τρόπος ύπαρξης τον οποίο η μεταπολεμική γερμανική κοινωνία πάλευε να εκριζώσει από παντού. Αλλά πώς να ξεριζώσεις τα ημερολόγια του άλλου;».

Εκ του αποτελέσματος φαίνεται πως δεν γίνεται. Η Ακροδεξιά στη Γερμανία και σε όλη την Ευρώπη κερδίζει έδαφος. Η «Σαγήνη των Συρακουσών», όπως ονόμασε ένας σύγχρονος ιστορικός τη ροπή των φιλοσόφων προς τη φιλοτύραννη σκέψη, επηρεάζει μέχρι σήμερα -που βλέπουμε υποτίθεται ξεκάθαρα το παρελθόν- μεγάλες μερίδες πολιτών σε όλο τον κόσμο.

Ο Σμιτ ήταν αμετανόητος μέχρι το τέλος, απονομιμοποιώντας τη Δίκη της Νυρεμβέργης, ενώ ο Χάιντεγκερ υπήρξε κάποιες φορές απολογητικός. Και ήταν τέτοια η φιλοσοφική του έπαρση ώστε να θεωρεί τον εαυτό του διασώστη «της τιμής της ευρωπαϊκής νομικής επιστήμης», υποστηρίζοντας πως η Γερμανία διέπραξε έναν «νόμιμο» επιθετικό πόλεμο δίχως εγκλήματα.

Ο Ν. Σινιόσογλου αναλύει σε βάθος όλες τις παραμέτρους εκείνης της εποχής, παρουσιάζοντάς μας εξαιρετικά και με σαφήνεια μια διευρυμένη οπτική για τον ρόλο των διανοητών εκείνη την εποχή, από τον Σμιτ ώς τον Λούκατς.

Περνώντας στον Χάιντεγκερ, η σκέψη του οποίου επηρέασε σημαντικά τη δυτική κουλτούρα, φαίνεται πως τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα. Το ερώτημα «αν πράγματι υφίσταται μια ουσιώδης σχέση της σκέψης του Χάιντεγκερ με τον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό, κάποια αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στις ιδέες και τις πολιτικές του επιλογές» δεν έχει ακόμα απαντηθεί με πειστικότητα.

Τα «Μαύρα Τετράδια» καταγγέλλουν τον κόσμο που διαλύεται από τον θόρυβο και την απερήμωση, καταγράφουν έναν πόλεμο υπόγειο που, όπως λέει ο συγγραφέας τους, δεν τελείωσε το 1945 ούτε ξεκίνησε το 1939. Είναι ένα «μάγμα στρυφνών ημερολογιακών σημειώσεων, περίεργων αφορισμών και δυσνόητων σκαριφημάτων, που εκτείνονται ώς τώρα σε χίλιες οκτακόσιες τυπωμένες σελίδες… Είναι ανάγνωσμα δυσάρεστο. Υπάρχει ζόφος στη σκέψη αυτού του ανθρώπου…».

Εκεί διαφαίνεται και μια παλιά έχθρα εθνών, όπως με το μένος του Χάιντεγκερ για τους Αγγλοσάξονες. Ενα μένος μεγαλύτερο και απ' αυτό προς τους Εβραίους. «Η δε μετωπική αυτή σύγκρουση… αφορά εντέλει ολόκληρη τη χριστιανική και εκκοσμικευμένη Ευρώπη».

Πάντως στον τέταρτο τόμο των «Τετραδίων» η λάμψη των ναζί ξεθωριάζει καθώς η Γερμανία ηττάται ταπεινωτικά. Η γραφή του είναι πια πιο προσωπική και αυτογνωσιακή: «Ρόδο ακτινοβολεί στη φύση την ανθοφορία του, διότι το ρόδο απολαμβάνει την ευτυχία της αγνωσίας - και την ευτυχία όποιου υπάγεται ολότελα στην προστασία της γήινης μυχιότητας».

Σημαντικό είναι το συμπέρασμα του Ν. Σινιόσογλου πως και στα δύο ημερολόγια των Σμιτ και Χάιντεγκερ φαίνεται όσο πουθενά αλλού το οριακό αδιέξοδο της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, τόσο που τελικά καταντά αδύναμη, σαν να αναγγέλλει την αυτοχειρία της.

Η φράση του Χάιντεγκερ «κάποια μέρα κανείς δεν θα θέλει πια να ξέρει τι ήταν η Δύση» και του Σμιτ «Η Δύση όλη τελειώνει ως Αμλετ» μοιάζουν σαν χρησμοί. Απεύχομαι την εκπλήρωσή τους. Ισως γι' αυτό είναι σημαντικό να έρχονται στο φως τα σκοτεινά γραπτά αυτών που υποτίθεται πως φώτισαν τα ανθρώπινα μυαλά. Για να ξέρουμε πού είμαστε ικανοί οι άνθρωποι να φτάσουμε.

Σημαντικό βιβλίο σκέψης, οι «Μαύρες Διαθήκες» φέρνουν ξανά στο φως όσα πολλές φορές ξεχνάμε μέσα στην «αυτονόητη» αλλά καθόλου δεδομένη ελευθερία μας. Περισσότερο από όλα φοβάμαι πως αυτοί οι άνθρωποι κοίταξαν σε βάθος την ανθρώπινη ψυχή και την κατέγραψαν. Μακάρι να μην είναι έτσι.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η εποχή της υποκρισίας
Κρατώντας το καινούργιο βιβλίο του Πέτρου Μάρκαρη «Η εποχή της υποκρισίας» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, σκέφτομαι πως ήρθε επιτέλους η ώρα να ξαναμπώ στο σύμπαν του αστυνόμου Χαρίτου...
Η εποχή της υποκρισίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η θεραπεία των αναμνήσεων
«Η θεραπεία των αναμνήσεων» είναι ένα μυθιστόρημα για την τζαζ, το χιούμορ, τη δύσκολη σχέση πατέρα-γιου, τη μετανάστευση στην Αμερική, τα γηρατειά, τη λειτουργία της μνήμης και την ελευθερία επιλογής απέναντι...
Η θεραπεία των αναμνήσεων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι παράξενες πόλεις του χειμώνα
Ολοι έχουμε μια χειμωνιάτικη πόλη, πραγματική ή ιδεατή, να μας φιλοξενεί τις κρύες μέρες, σκέφτομαι καθώς διαβάζω τα υπέροχα μικροκείμενα και διηγήματα μπονζάι «Οι πόλεις το χειμώνα» του Κωνσταντίνου Χ....
Οι παράξενες πόλεις του χειμώνα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η συνεχής «λιτανεία του χρόνου»
Η περιπλάνηση στα ερείπια -στον εσωτερικό κόσμο- μιας πόλης που ρημάζει, όπως μας την αφηγείται στο πρώτο της βιβλίο «Λιτανεία του χρόνου» η Μελάνια Δαμιανού, είναι μια μικρή νουβέλα που με ξάφνιασε και με...
Η συνεχής «λιτανεία του χρόνου»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»
Ενα πολύτιμο βιβλίο είχα την ευκαιρία να διαβάσω –με την προσοχή που του αξίζει– τις μέρες των πασχαλινών διακοπών. Πρόκειται για το «Η σοφία των άλλων» του Θανάση Γιαλκέτση. Ο συγγραφέας...
Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ηταν ένας και δεν ήταν κανένας»
Πριν από λίγο καιρό «έφυγε» από κοντά μας ο συγγραφέας Χρήστος Αγγελάκος. Μια μεγάλη απώλεια για όσους τον γνωρίζαμε. Ετσι, ήταν μεγάλη η χαρά μας όταν πληροφορηθήκαμε πως το δεύτερο θεατρικό έργο του «Ηταν...
«Ηταν ένας και δεν ήταν κανένας»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας