«Ο Αρχιστράτηγος Χασάν Ταχσίν Πασά πήρε από το χέρι του υπασπιστή του το έγγραφο της παράδοσης της Θεσσαλονίκης στον Ελληνικό Στρατό και άρχισε να το μελετά με προσοχή.
Το κείμενο -δύο χειρόγραφες σελίδες όλο κι όλο- ήταν γραμμένο στα γαλλικά και τα ελληνικά. Παραδόξως όμως ο Οθωμανός Πασάς διάβαζε με απόλυτη άνεση την ελληνική εκδοχή του πρωτοκόλλου.
Στο τρίτο άρθρο παρέμεινε λίγο περισσότερο. “Η Θεσσαλονίκη παραδίδεται εις τον Ελληνικόν Στρατόν μέχρι της υπογραφής της ειρήνης”…
Ηρεμος και σε πλήρη αυτοκυριαρχία συνέχισε την ανάγνωση χωρίς κανένα σχόλιο […]
Ο εξοχότατος Χασάν Ταχσίν Πασάς που είχε υπηρετήσει πιστά, έντιμα κι επιτυχημένα τον Σουλτάνο στα τέσσερα σημεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προέβαινε τώρα σε μια πράξη εσχάτης προδοσίας.
Παρά την αντίθετη γνώμη κάποιων εκ των επιτελών του και ενάντια στη δική θέληση ήταν έτοιμος να παραδώσει αμαχητί στους Ελληνες την πόλη της Θεσσαλονίκης και τη στρατιά του.
Χωρίς να έχει την έγκριση κανενός και χωρίς να περιμένει οδηγίες από την Κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης και την Υψηλή Πύλη…» (²)
Αυτή την ιστορική στιγμή, όπως και άλλες που αποτυπώνουν την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλονίκη, ζωγραφίζει ο γιος του Χασάν Ταχσίν Πασάς και υπασπιστής του Κενάν Μεσσαρέ.
Τρεις τάφοι, μια ιστορία
Ενα άλλο βιβλίο για τον τελευταίο Πασά της Θεσσαλονίκης με τίτλο «Από το Σαραντάπορο στη Θεσσαλονίκη» (³) το οποίο βασίστηκε στα απομνημονεύματα του Αρχιστράτηγου Ταχσίν Πασά, ρίχνει φως στην πορεία του και προήλθε κατά κάποιο τρόπο από τη γνωριμία του Βασίλη Νικόλτσιου* με τους εγγονούς του τελευταίου Πασά της Θεσσαλονίκης, τον Σαχίν Σέργιο Μεσσαρέ και τον Ρεμζή-Ρωμανό Μεσσαρέ.
«Αφορμή για τη γνωριμία μου με τους εγγονούς του Χασάν Ταχσίν Πασά ήταν μια έκθεση που διοργάνωσα με θέμα τους Βαλκανικούς Πολέμους. Εκεί εκτέθηκαν έργα του Κενάν Μεσαρέ, γιου και υπασπιστή του Χασάν Ταχσίν Πασά, ο οποίος αποτύπωσε τις σημαντικότερες στιγμές των Βαλκανικών Πολέμων, την παράδοση της Θεσσαλονίκης στον Ελληνικό Στρατό από τον πατέρα του και την είσοδο των ελληνικών στρατευμάτων στην πόλη. Γνωρίστηκα κυρίως με τον Σαχίν Σέργιο, Ινής ήταν το χαϊδευτικό του, και έμενε στην Αθήνα, στα Εξάρχεια. Απεβίωσε πρόσφατα, στις 13 Οκτωβρίου 2017. Εκείνος μου έδωσε τα απομνημονεύματα του παππού του, στα οποία βασίστηκε το βιβλίο που έγραψα με τον καθηγητή Ιστορίας στο ΑΠΘ Βασίλη Γούναρη».
Το 2002 και μέσα από τα απομνημονεύματα αυτά που σήμερα βρίσκονται στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας και Τεκμηρίωσης του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, γίνεται ευρύτερα γνωστή η ιστορία του Χασάν Ταχσίν Πασά.
Ο αρχιστράτηγος Ταχσίν και ο υπασπιστής γιος του Κενάν
Η πορεία του Ταχσίν Πασά, του Οθωμανού Αλβανού Αρχιστράτηγου υπήρξε λαμπρή.
Πολέμησε στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 στην Ελασσόνα, τον Δομοκό και τα Φάρσαλα.
Διετέλεσε Γενικός Διοικητής της Κρήτης και έμεινε εκεί για επτά χρόνια, γνωρίζοντας προσωπικά τον Ελευθέριο Βενιζέλο και διασώζοντας από τα νύχια αρχαιοκάπηλων την περίφημη Δωδεκάδελτη Επιγραφή με τους νόμους της Γόρτυνας (⁴)
Ο Χασάν Ταχσίν υπηρέτησε στη Συρία, την Υεμένη και τελικά ανέλαβε τη διοίκηση της 8ης Οθωμανικής Στρατιάς, η οποία θα αντιμετώπιζε τον Ελληνικό Στρατό μέχρι τη Θεσσαλονίκη.
«Ασχολήθηκα με τον τελευταίο Πασά της Θεσσαλονίκης επειδή πιστεύω πως ήταν η δραματικότερη φυσιογνωμία του Α’ Βαλκανικού Πολέμου», λέει ο Βασίλης Νικόλτσιος.
«Επρεπε να επιλέξει εάν θα πολεμήσει με τον εξαθλιωμένο του στρατό, οδηγώντας χιλιάδες κατοίκους της Θεσσαλονίκης στην καταστροφή και την πυρά ή να την παραδώσει. Προτίμησε το δεύτερο, μια επιλογή μοιραία για τον ίδιο και την Αυτοκρατορία».
Αυτές τις δραματικές στιγμές αποτύπωνε, στο πλάι του πατέρα του, ο υπασπιστής γιος του, Κενάν, ο οποίος έμεινε στην Ελλάδα μετά την παράδοση της Θεσσαλονίκης στους Ελληνες.
Ο Χασάν Ταχσίν Πασάς πέθανε σε ηλικία 73 ετών σε νοσοκομείο της πόλης Τεριτέτ, πλάι στη λίμνη Λεμάν στην Ελβετία.
Η πρώτη του ταφή έγινε στη Λωζάννη. Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, με τη φροντίδα του γιου του Κενάν και σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία, ο Πασάς τάφηκε για δεύτερη φορά πλάι στον μικρό του γιο Εκρέμ στο αλβανικό νεκροταφείο της Τριανδρίας και αργότερα, όταν αυτό διαλύθηκε, στο οστεοφυλάκιο της Μαλακοπής…
Αθόρυβα και ακολουθώντας την επιθυμία των εγγονών του τελευταίου Πασά της Θεσσαλονίκης, ο Βασίλης Νικόλτσιος, έχοντας ήδη συνδεθεί φιλικά με τους εγγονούς του Χασάν Ταχσίν, μεταφέρει για τρίτη και τελευταία φορά τα οστά του Πασά και του γιου του Κενάν, για να ταφούν μαζί σ’ ένα σεμνό ταφικό μνημείο που σχεδίασε ο εγγονός του, στο Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων, στη Γέφυρα.
Κάπως έτσι κλείνει ο κύκλος της ιστορίας του τελευταίου Πασά της Θεσσαλονίκης που έμελλε να σφραγίσει την τύχη μιας ολόκληρης πόλης…
(¹) Η φράση «Ομως η τύχη δεν ευνόησε τα όπλα μας» από το ημερολόγιο του Χασάν Ταχσίν
(²) Απόσπασμα από το βιβλίο του Χρίστου Κ. Χριστοδούλου «Οι τρεις ταφές του Χασάν Ταχσίν Πασά», εκδόσεις Επίκεντρο, 2012
(³) Από το Σαραντάπορο στη Θεσσαλονίκη Βασίλειος Νικόλτσιος, Βασίλης Κ. Γούναρης, εκδόσεις Λόγος και Εικόνα, 2002
(⁴) Η επιγραφή της Γόρτυνας είναι η αρχαιότερη γνωστή μέχρι σήμερα νομοθεσία του Ευρωπαϊκού Χώρου. Χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5ου π.Χ. και βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στην Κρήτη
*Ο Βασίλης Νικόλτσιος είναι διευθυντής του Ιδρύματος του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και ιδρυτικό μέλος του Φαρμακευτικού Μουσείου Θεσσαλονίκης
