Ο ολοκληρωτισμός της μετα-αλήθειας

Από το 2016 μέχρι σήμερα διαφορετικά πλανητικά και τοπικά γεγονότα ανέδειξαν τις αρνητικότερες πτυχές των πιο συγκεντρωτικών και εξουσιαστικών πολιτικών διαχείρισης και χειραγώγησης της διαδικτυακής ζωής των ανθρώπων. Νέες τεχνολογίες που εφαρμόστηκαν -και εφαρμόζονται- με αποκλειστικό κριτήριο κάποια πρόσκαιρα οικονομικά ή κοντόφθαλμα πολιτικά-εξουσιαστικά οφέλη. Και όπως θα δούμε, αυτές οι τεχνικές χειραγώγησης της διαδικτυακών πληροφοριών και μέσω αυτών της σκέψης των επισκεπτών του Διαδικτύου βασίζονται είτε στη «μόλυνση» κάποιων σημαντικών ειδήσεων, είτε στην απόκρυψη ορισμένων αποφασιστικών πληροφοριών και εργαλείων για την κατανόηση αυτών των ειδήσεων

Βρισκόμαστε στο τέλος μιας σύντομης και ελάχιστα διαφωτιστικής προεκλογικής περιόδου, κατά τη διάρκεια της οποίας διαπιστώσαμε ότι -για ακόμη μία φορά- τα πιο ξεδιάντροπα πολιτικά ψεύδη επιστρατεύονται για να δικαιολογήσουν τις επίσημες αφηγήσεις περί των δήθεν αντικειμενικών και ανιδιοτελών πολιτικών επιλογών της απερχόμενης κυβέρνησης.

Πολιτικές επιλογές που οδήγησαν στις πολύ γνωστές οικονομικές, υγειονομικές και ανθρωπιστικές καταστροφές, οι οποίες προκλήθηκαν αφενός από την καταστρατήγηση των δημοκρατικών θεσμών και, αφετέρου, από τη συστηματική υποτίμηση των προβλέψεων και την απαξίωση των οδηγιών της ελληνικής και της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.

Ωστόσο η εφαρμογή και η «νομιμοποίηση» αυτών των καταστροφικών πολιτικών πρακτικών έγινε εφικτή χάρη στη συστηματική παραπληροφόρηση: έναν συνδυασμό επιλεκτικής αποσιώπησης των πραγματικών γεγονότων και προβολής ψευδών ή καθησυχαστικών ειδήσεων, οι οποίες υπαγορεύονταν από πρόσκαιρα οικονομικο-κοινωνικά συμφέροντα και από εξόφθαλμα μεροληπτικές και τυχοδιωκτικές πολιτικές επιλογές. Το ζοφερό πολιτικό σκηνικό που επικρατεί στον τόπο μας, αναδεικνύει σε όλο του το «μεγαλείο» το ενημερωτικό κενό και τις άνισες πληροφοριακά συνθήκες εντός των οποίων διαμορφώνονται οι κρίσιμες αποφάσεις των ψηφοφόρων για αυτή την εκλογική αναμέτρηση.

Πάντως με το τέλος της τρέχουσας προεκλογικής περιόδου ολοκληρώνεται και ο κύκλος των άρθρων μας σχετικά με τη φαινομενολογία, τις επιστημονικές προσεγγίσεις και τις τεχνικές ανίχνευσης του ψεύδους στην καθημερινή μας ζωή. Στα προηγούμενα άρθρα είδαμε ότι δεν διαθέτουμε μια πλήρη (γνωστικά) ή έστω επαρκή (επιστημονικά) θεωρία για το ψεύδος, ούτε βέβαια τα «μαγικά» τεχνολογικά εργαλεία που θα μας επέτρεπαν να διακρίνουμε εγκαίρως και με σχετική ασφάλεια τα κακόβουλα ψέματα ή τις υπόρρητες εξαπατητικές προθέσεις στη συμπεριφορά ενός ατόμου.

Ανεπάρκειες στη διαχείριση του ψεύδους που, όπως θα δούμε, καθιστούν ακόμα πιο προβληματική την επικράτηση τις δύο τελευταίες δεκαετίες του Διαδικτύου ως κυρίαρχου και σχεδόν πανανθρώπινου μέσου επικοινωνίας, ενημέρωσης και γνώσης, μέσα στο οποίο μπορούν να συνυπάρχουν τα πιο αφερέγγυα και ατεκμηρίωτα ψεύδη με τις πιο έγκυρες και επαρκώς επιβεβαιωμένες αλήθειες.

Μια πολύ πρόσφατη τεχνολογική εξέλιξη και επικοινωνιακή καινοτομία, που έχει ήδη επιφέρει σημαντικές αλλαγές στις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις, καθιστώντας εξαιρετικά προβληματικούς και φαινομενικά απαρχαιωμένους τους κλασικούς -και εν πολλοίς δημοκρατικούς- νεωτερικούς θεσμούς για τη διασφάλιση της ανθρώπινης ανάγκης για απρόσκοπτες συνδιαλλαγές, έγκαιρη ενημέρωση και την απροκατάληπτη διακίνηση πληροφοριών και ιδεών.

Οικοδομώντας τη νέα διαδικτυακή αταξία

Πώς θα μπορούσε να εξηγηθεί το γεγονός ότι στον Παγκόσμιο Ιστό επικρατούν τα συκοφαντικά σχόλια-κουτσομπολιά, τα μηνύματα μίσους για τις διάφορες κοινωνικές μειονότητες, οι μισαλλόδοξες εθνικιστικές, θρησκευτικές και εμφανώς αντιδραστικές πολιτικές απόψεις; Κακόβουλα και επιθετικά διαδικτυακά μηνύματα που μέσω των αλγορίθμων διακίνησης τείνουν να πολλαπλασιάζονται και, δυστυχώς να ενισχύονται αυτομάτως από τα συναινετικά σχόλια τύπου «μου αρέσει».

Γεγονός που, από ό,τι φαίνεται, επιβεβαιώνει αυτό που οι κοινωνικοί επιστήμονες, οι ιστορικοί αλλά και οι πολιτικοί προπαγανδιστές γνώριζαν ανέκαθεν: οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να προτιμούν και να μοιράζονται τις πιο «κακές» ειδήσεις και μόνο τις πληροφορίες, που είτε ενισχύουν συναισθηματικά είτε επιβεβαιώνουν τις ιδεολογικές προκαταλήψεις τους.

Κάτι που οι ρομαντικοί δημιουργοί των πρώτων ανοιχτών σε όλους διαδικτυακών τόπων δεν μπορούσαν να το φανταστούν και ακόμη λιγότερο να το προβλέψουν: επειδή ήταν πεπεισμένοι ότι η ελεύθερη σύνδεση και η αντισυμβατική διαδικτυακή ύπαρξη δεν θα μπορούσαν να ευνοούν την ανάπτυξη σχέσεων μίσους μεταξύ των χρηστών, αλλά μάλλον τις αμοιβαίες σχέσεις διαπροσωπικής και κοινωνικής ανοχής. Μια πρόβλεψη που κάθε άλλο παρά επιβεβαιώνεται από την πλειονότητα των κατοίκων της νέας ψηφιακής μετα-πραγματικότητας, η οποία αποδεικνύεται καθημερινά εξίσου ή και περισσότερο παραπλανητική από την «πραγματική» πραγματικότητα.

Αυτό που δεν είχαν συνειδητοποιήσει τότε οι πολιτικά και ιστορικά αφελείς δημιουργοί του Νέου Παγκόσμιου Ιστού είναι ότι οποιαδήποτε νέα και πολύ επαναστατική τεχνολογία δεν μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τη φύση των δημιουργών της. Αντίθετα, παρά τις πολύ εντυπωσιακές δυνατότητές της, είναι καταδικασμένη να προσαρμόζεται στα χαρακτηριστικά των δημιουργών της και περιορίζεται στο να ικανοποιεί τις πιο θετικές και αρνητικές ανάγκες τους. Εύλογα λοιπόν το Διαδίκτυο ως ανθρώπινο -πολύ ανθρώπινο- δημιούργημα αποτελεί όχι τόσο την υπέρβαση, αλλά την υλοποίηση στον υπέρτατο βαθμό όχι μόνο των φυσικών και ιστορικών δυνατοτήτων, αλλά και των περιορισμών μας.

Ωστόσο από το 2016 μέχρι σήμερα διαφορετικά πλανητικά και τοπικά γεγονότα ανέδειξαν τις πιο αρνητικές πτυχές των ιδιαίτερα επεμβατικών και συγκεντρωτικών πολιτικών διαχείρισης και χειραγώγησης της διαδικτυακής ζωής των ανθρώπων, οι οποίες εφαρμόστηκαν -και εφαρμόζονται- με αποκλειστικό κριτήριο κάποια πρόσκαιρα οικονομικά ή κοντόφθαλμα πολιτικά-εξουσιαστικά οφέλη. Νέες πολιτικές χειραγώγησης των διαδικτυακών πληροφοριών και μέσω αυτών της σκέψης των επισκεπτών του Διαδικτύου, που βασίζονται είτε στη «μόλυνση» κάποιων σημαντικών ειδήσεων, είτε στην απόκρυψη ορισμένων αποφασιστικών πληροφοριών και εργαλείων για την κατανόηση αυτών των ειδήσεων.

Ετσι επιβεβαιώνεται και στο Διαδίκτυο ο πανάρχαιος κανόνας ότι τα πιο αποτελεσματικά και επιτυχημένα ψεύδη είναι αυτά που περιέχουν εσκεμμένα στον πυρήνα τους κάποια αναμφισβήτητη ή ευρέως αποδεκτή αλήθεια. Κάτι που το γνωρίζουν πολύ καλά όσοι καταφεύγουν στη διαδικτυακή παραπληροφόρηση ως εργαλείο διαχείρισης: οικοδομούν ένα ψευδές αφήγημα γύρω από μια κοινά αποδεκτή αλήθεια, η οποία ωστόσο σε αυτό το πλαίσιο λειτουργεί μόνο παραπλανητικά, επειδή φαίνεται να επιβεβαιώνει και το υπόλοιπο ψευδές αφήγημα.

Οι δυστοπίες της ζωής στους… Μετα-κόσμους

Πράγματι, τα ήδη υπαρκτά και πολύ ισχυρά εργαλεία παραπληροφόρησης μέσω του Διαδικτύου έχουν αποκτήσει μια απίστευτη επεμβατική δύναμη ικανή να αλλοιώνει ακόμη και τα πιο προφανή δεδομένα της ανθρώπινης αντίληψης. Εργαλεία αισθητηριακής και νοητικής παραπλάνησης που τα επόμενα χρόνια θα είναι ικανά να δημιουργούν επί τούτω -αλλά ποτέ αυθαίρετα- μια εντελώς επινοημένη ψηφιακή μετα-πραγματικότητα. Εναν διαδικτυακό «Μετα-κόσμο» ή «Μετα-σύμπαν» (αγγλιστί Metaverse) που θα αποτελείται αποκλειστικά από εικονικά αντικείμενα, τα οποία θα συμπεριφέρονται ακριβώς όπως και τα πραγματικά, αφού θα είναι προγραμματισμένα να ακολουθούν τους γνωστούς φυσικούς νόμους και τους πιο οικείους κανόνες συμπεριφοράς.

Η έννοια του «Μετα-κόσμου» εισάγεται πρώτη φορά το 1992 από τον διάσημο συγγραφέα Νιλ Στίβενσον (Neal Stephenson) στο κυβερνοπάνκ διήγημά του με τίτλο «Snow crash» (που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τη Μέδουσα -Σέλας Εκδοτική). Σε αυτό το ενδιαφέρον φανταστικό διήγημά περιγράφεται το «Metaverse» ως ένα ψηφιακό, τρισδιάστατο σύμπαν, δηλαδή ως ένας εικονικός και παράλληλος Μετα-κόσμος που προέκυψε από τη σύζευξη της οικείας πραγματικότητας με την εικονική με αποτέλεσμα να αναδυθεί μια νέα διαδικτυακή πραγματικότητα.

Το πώς και σε ποιο βαθμό οι νέες πανίσχυρες ψηφιακές τεχνολογίες, και ειδικότερα η διαδικτυακή τεχνολογία της εικονικής πραγματικότητας, μπορούν να επηρεάζουν, ενίοτε δραματικά, τη νοητική αντίληψη, την κοινωνική συμπεριφορά και την ψυχολογική υγεία των ανθρώπων έχει ήδη αρχίσει να μελετάται πολύ σοβαρά όχι μόνο από κοινωνικούς επιστήμονες, αλλά και από διάφορους γνωσιακούς ψυχολόγους και ψυχίατρους.

Για παράδειγμα ο Αμερικανός καθηγητής Ψυχολογίας Phil Reed, που θεωρείται ένας από τους κορυφαίους ερευνητές της διαδικτυακής εξάρτησης των ανθρώπων, υποστηρίζει ότι δεδομένων των τελευταίων τεχνολογικών εξελίξεων στη δημιουργία ψηφιακών Μετα-κόσμων θα πρέπει να θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι σύντομα η εικονική πραγματικότητα θα μπορεί να επηρεάζει βαθύτατα την ψυχοπαθολογία και τη νοητική υγεία των χρηστών των διαδικτυακών Μετα-κόσμων, προκαλώντας τους κατάθλιψη, παρανοϊκά συμπτώματα πανικού, ακόμη και ψυχωτικά επεισόδια.

Προφανώς η δραματική επιρροή των fake news και της εικονικής πραγματικότητας σχετίζεται στενά με τη νοημοσύνη και την ικανότητα ενσυναίσθησης των ανθρώπων. Από ορισμένες πολύ πρόσφατες μελέτες πρόκυψε μάλιστα ότι όσο πιο έξυπνο είναι ένα άτομο, τόσο πιο εύκολα πέφτει θύμα εξαπάτησης από καλοστημένα ψέματα. Αυτό υποστηρίζει και ένα διάσημο βιβλίο με τίτλο «Η παγίδα της ευφυΐας» (The Intelligence Trap), που κυκλοφόρησε στην Αγγλία πριν από πέντε χρόνια.

Σε αυτό το βιβλίο ο συγγραφέας David Robson, πολύ γνωστός επιστημονικός δημοσιογράφος του BBC, παρουσιάζει όλα τα μέχρι τότε ερευνητικά δεδομένα που επιβεβαιώνουν επαρκώς τον τίτλο του βιβλίου, που εξηγούν δηλαδή το γιατί πολύ συχνά τα πιο ευφυή άτομα πέφτουν θύματα της νοημοσύνης τους και εντελώς απρόσμενα κάνουν πολύ ανόητες επιλογές. Ας ευχηθούμε οι Ελληνες ψηφοφόροι στις επόμενες εκλογές να μην επιβεβαιώσουν αυτόν τον κανόνα, πέφτοντας για ακόμη μία φορά θύματα της δελεαστικής εικονικής πραγματικότητας των πολιτικών fake news. Καλή ψήφο!