Τσουνάμι αντιδράσεων για τα οικόπεδα που έγιναν χωράφια

Βαρύ χτύπημα με συνολική αξία που μπορεί να ξεπερνά τα 2 δισεκατομμύρια ευρώ δέχονται τα περιουσιακά δικαιώματα χιλιάδων μικροϊδιοκτητών οικοπέδων σε 12.800 μικρούς οικισμούς, τα οποία χάνουν την οικοδομησιμότητά τους, μετά την αιφνιδιαστική δημοσιοποίηση του Προεδρικού Διατάγματος 194/2025, μέσα στο Πάσχα, χωρίς να έχει προηγηθεί διαβούλευση.

Η μεθόδευση της κυβέρνησης έχει ήδη προκαλέσει κύματα αντιδράσεων, με τους κυβερνητικούς βουλευτές να ανησυχούν για σοβαρές επιπτώσεις, που θα αποτυπωθούν με πολλές μονάδες στις επόμενες δημοσκοπήσεις. Το θέμα το σήκωσαν με δηλώσεις τους τα κόμματα της αντιπολίτευσης και κυρίως ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Νίκος Ανδρουλάκης, στη διάρκεια της πρόσφατης επίσκεψής του στο Πήλιο.

Η κυβέρνηση προσπάθησε αρχικά να το υποβαθμίσει, λέγοντας ότι τίποτε δεν αλλάζει ουσιαστικά, μέχρι να εκδοθούν τα μελλοντικά Προεδρικά Διατάγματα που θα αποτελούν τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ-ΕΠΣ) για κάθε περιοχή. Ομως, αυτή της η προσπάθεια ακυρώνεται ήδη από δηλώσεις κυβερνητικών αξιωματούχων, οι οποίοι υπόσχονται πως θα φέρουν νομοθετικές ρυθμίσεις για τα οικόπεδα που χάνουν την αρτιότητά τους ειδικά στην Γ’ Ζώνη των οικισμών. Στο ίδιο διάστημα, κατατέθηκε στη Βουλή «βροχή ερωτήσεων» για το Π.Δ. ακόμη και από βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας (Φ. Φόρτωμας, Γ. Αδριανός, Μ. Κόνσολας, Δ. Καλογερόπουλος, Λ. Αυγενάκης, Κ. Κεφαλογιάννης).

Πίσω από τις αντιδράσεις δεν υπάρχει μόνον η απώλεια της αξίας ενός οικοπέδου που μπορεί να αποτελούσε το αποκούμπι ενός ανθρώπου που δουλεύει όλη τη ζωή του στην πόλη και ονειρευόταν να φτιάξει κάτι στη γη των γονιών του για τα γεράματά του. Δεδομένη είναι και η υποψία ότι όλη αυτή η μεθόδευση υποκρύπτει μια σκοπιμότητα, να απαξιωθούν τα μικρά οικόπεδα, ώστε να αγορασθούν από μεγάλα συμφέροντα, να συνενωθούν και να αξιοποιηθούν με άλλους όρους. Αντίστοιχες υποψίες κίνησαν, στο πρόσφατο παρελθόν, αντίστοιχες αποφάσεις της κυβέρνησης για κατάργηση της εκτός σχεδίου δόμησης και των παρεκκλίσεων για τη δόμηση των μικρών οικοπέδων.

Το Προεδρικό Διάταγμα 194/2025 δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ τη Μεγάλη Παρασκευή και αφορά την οριοθέτηση των οικισμών κάτω των 2.000 κατοίκων. Το Π.Δ. αλλάζει ουσιαστικά καθιερωμένες πρακτικές που ίσχυαν επί δεκαετίες και έκριναν ποια οικόπεδα είναι εντός οικισμού και μπορούσαν να δομηθούν με προνομιακούς όρους και ποια ήταν εκτός οικισμών και «εκτός σχεδίου». Στο παρελθόν, τα όρια των οικισμών άλλαζαν ακόμη και με αποφάσεις νομαρχών, μη επαρκώς τεκμηριωμένες, για τις οποίες κατατέθηκαν προσφυγές και υπήρξαν ακυρωτικές αποφάσεις από το Συμβούλιο της Επικρατείας.

Αποφυγή διαβούλευσης

Τέτοιες δικαστικές αποφάσεις έχουν εκδοθεί εδώ και χρόνια, αλλά αρχικά η κυβέρνηση υποσχόταν ότι όλα τα προβλήματα θα λύνονταν μέσα από το πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης», που περιλαμβάνει εκατοντάδες μελέτες, διαφημίζεται ως η σημαντικότερη πολεοδομική μεταρρύθμιση και περιλαμβάνει εκατοντάδες Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια, αλλά επίσης και οριοθετήσεις οικισμών και αναγνωρίσεις οδών. Στην πορεία, όμως, διαπιστώθηκε ότι οι μελετητές που είχαν αναλάβει όλα τα παραπάνω έργα δεν μπορούσαν να προχωρήσουν σε τελικές ρυθμίσεις, αφού υπήρχαν οι δικαστικές αποφάσεις που άλλαζαν τους όρους. Ετσι, το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), αντί να ξεκινήσει διαβούλευση με τους δήμους και τους πολίτες που γνωρίζουν και τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής, προχώρησε στο Π.Δ. με προδιαγραφές που ισχύουν οριζόντια, είτε αφορά περιοχή υπό οικιστική πίεση (π.χ. Κυκλάδες) είτε οικισμούς που απειλούνται από ερήμωση (ορεινοί-απομακρυσμένοι).

Κατά την πάγια τακτική της, όπως κάνει και με το φλέγον θέμα των Τεμπών, η κυβέρνηση αποφάσισε να αποφύγει τις δημόσιες συζητήσεις που θα γίνονταν εάν επέλεγε να θεσπίσει τις αλλαγές μέσω ενός νομοσχεδίου που θα ψηφιζόταν στη Βουλή. Στη διάρκεια μιας τέτοιας συζήτησης, η κυβέρνηση θα έπρεπε να εισφέρει απαντήσεις ακόμη και σε θέματα αντισυνταγματικότητας των διατάξεων.

Αντισυνταγματικότητα διατάξεων

Ως γνωστόν, το Σύνταγμα προστατεύει την ιδιοκτησία και ορίζει ότι κανείς δεν τη στερείται, παρά μόνο για δημόσια ωφέλεια και με πλήρη αποζημίωση. Είναι προφανές ότι όσοι απέκτησαν ακίνητα εντός ορίων οικισμών, βασιζόμενοι στο υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, δικαιολογημένα προσδοκούν τη διατήρηση των δικαιωμάτων τους και έχουν δυνατότητα προσφυγής στο ΣτΕ, όταν διαπιστώσουν ότι το οικόπεδο είναι πλέον ικανό μόνο για… μποστάνι.

Εγκυροι νομικοί κύκλοι εκτιμούν ότι το επίμαχο Προεδρικό Διάταγμα έρχεται σε σύγκρουση ακόμη και με βασικούς νόμους της ίδιας της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Για παράδειγμα, τον νόμο 4759/2020, που καθιέρωνε τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια ως το θεμελιώδες εργαλείο για τον καθορισμό των ορίων οικισμών, των χρήσεων γης και των όρων δόμησης, μέσω διαδικασιών που εγγυώνται την επιστημονική τεκμηρίωση και τη δημόσια διαβούλευση. Επίσης, τον νόμο 4495/2017 (υποτίθεται ότι θα έκλεινε οριστικά το κεφάλαιο των παλαιών αυθαιρέτων), καθώς το Π.Δ. θα οδηγήσει στη δημιουργία μιας νέας, τεράστιας γενιάς «αυθαιρέτων», τα οποία όμως είχαν κτισθεί νομίμως με βάση τα προηγούμενα όρια οικισμών. Οι ίδιοι κύκλοι εκτιμούν ότι το Π.Δ. δεν προσκρούει στη συνταγματική προστασία της ιδιοκτησίας, αλλά και σε άλλες αρχές του βασικού καταστατικού χάρτη, όπως εκείνες για την Ασφάλεια Δικαίου (επενδύσεις που έγιναν με άλλα δεδομένα και ανατρέπονται), την Αρχή της Αναλογικότητας και τον Ορθολογικό Χωρικό Σχεδιασμό.