Ο David Harvey στην Αθήνα, ο Μαρξ στην Καλλιθέα

Ο Ντέιβιντ Χάρβει, ο σπουδαίος μαρξιστής γεωγράφος και καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πόλης της Ν. Υόρκης (City University of New York) επισκέφθηκε αρχές Μαϊου την ΑΘήνα, μιλώντας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, στα σεμινάρια Ριζοσπαστικής Γεωγραφίας και στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο, σε εκδήλωση του φοιτητικού σχήματος «Αριστερή Ενότητα Αρχιτεκτονικής».

Εστω και καθυστερημένα, παρουσιάζουμε μια περίληψη των δύο εκδηλώσεων, που παρακολούθησαν εκατοντάδες κόσμου.

Ο Χάρβεϊ είναι γνώριμος στο ελληνικό κοινό όχι μόνο από τα βιβλία του που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά και από τις διαλέξεις του για τον καπιταλισμό, το Κεφάλαιο του Μαρξ, τις αστικές εξεγέρσεις, καθώς έχουν πυκνώσει οι επισκέψεις του στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια.

Γεννημένος στη Βρετανία, ο Χάρβεϊ διδάσκει πάνω από 40 χρόνια το Κεφάλαιο του Μαρξ στα πανεπιστήμια, κυρίως στις ΗΠΑ.

Έγινε γνωστός σε ένα ευρύτερο κοινό το 2008, αφού οι φοιτητές του τον έπεισαν να αναρτήσει στο διαδίκτυο τις περίφημες διαλέξεις του – αναγνώσεις του Κεφαλαίου.

Μέχρι σήμερα στην ιστοσελίδα davidharvey.org έχουν ανέβει ον-λάιν οι διαλέξεις για τον Α’ και Β’ τόμο του Κεφαλαίου (ετοιμάζεται ο Γ’ τόμος), προσελκύοντας πάνω από 1 εκατομμύριο αναγνώστες από όλο τον κόσμο, ενώ τα συνοδευτικά βιβλία που κυκλοφόρησαν (Companion to Marx’s Capital vol1 και vol2) έγιναν μπεστ-σέλερ, αναθερμαίνοντας το ενδιαφέρον στο κλασικό έργο του Μαρξ.

Κατάμεστη ήταν η αίθουσα τελετών του Χαροκόπειου πανεπιστημίου, όπου ο 79χρονος σήμερα συγγραφέας και καθηγητής έδωσε μια δίωρη σχεδόν διάλεξη στα αγγλικά, χωρίς διερμηνέα, με θέμα «Τhe Urbanisation of our Discontents» (Η Αστικοποίηση των Δυσαρρεστημένων μας»), απαντώντας σε ερωτήσεις ενός νεανικότατου κοινού, για τις αστικές εξεγέρσεις, τη σύγχρονη κρίση, αλλά και τις απαντήσεις που μπορεί να δώσει ο ΣΥΡΙΖΑ και τα κινήματα κατά της λιτότητας.

«Ο Μαρξ για πολλά χρόνια παρερμηνευόταν, όχι μόνο από τη Δεξιά αλλά και από σεχταριστικές ερμηνείες της Αριστεράς. Οι ακαδημαϊκοί παρουσίαζαν τον Μαρξ πιο δύσκολο απ’ ό,τι ήταν. Το ζήτημα είναι να κάνουμε τον Μαρξ προσβάσιμο, ανοιχτό, αλλά χωρίς υπεραπλουστεύσεις», πρότεινε ο Χάρβεϊ στην ομιλία του..

«Δεν έγινα αντικαπιταλιστής λόγω DNA ή λόγω κάποιας υποτιθέμενης πλύσης εγκεφάλου από αριστερούς γονείς. Εξάλλου, πρωτοδιάβασα το Κεφάλαιο μετά τα 35 μου», είπε, εξηγώντας ότι «οι ίδιες οι αντιφάσεις του καπιταλισμού με έκαναν αντικαπιταλιστή. Εξάλλου, η κρίση του καπιταλισμού οφείλεται στη συσσώρευση και την έκρηξη αυτών των αντιφάσεων».

Ο ίδιος προτείνει μια πιο «αποκεντρωμένη» θεώρηση των αντιφάσεων του κεφαλαίου, που αλληλοσυνδέονται σε ένα ενιαίο σύστημα, ανατροφοδοτούν η μία την άλλη και λειτουργούν «μεταδοτικά».

Θεωρώντας ότι «ο συγκεντρωτικός τρόπος που η Αριστερά περιγράφει το κεφάλαιο πρέπει να αποδομηθεί», ο Χάρβεϊ δεν εστιάζει αποκλειστικά στην αντίθεση, π.χ., κεφαλαίου – εργασίας αλλά θεωρεί εξίσου κομβικές αντιφάσεις που η παραδοσιακή Αριστερά έτεινε να υποτιμά: Την ανισόμετρη γεωγραφική ανάπτυξη – τον εποικισμό σχεδόν ολόκληρου του πλανήτη πλέον από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, τον ρόλο της τεχνολογίας και ως πιο επικίνδυνη αντίφαση θεωρεί την ανάγκη του κεφαλαίου για συνεχή αύξηση του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης, που είναι αδύνατον να διατηρηθεί.

«Από ένα σημείο και μετά ο μόνος τομέας που είναι δυνατόν να αναπτύσσεται στο διηνεκές είναι ο νομισματικός. Απλώς προσθέτεις μηδενικά», είπε αναφερόμενος ειρωνικά στην τακτική της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ, και στην πολιτική της ποσοτικής χαλάρωσης, που δεν βοήθησε την πραγματική οικονομία αλλά οδήγησε σε νέες φούσκες.

Ενθαρρύνοντας τους ακροατές να εντρυφήσουν όχι μόνο στον Α΄ τόμο αλλά και στο Β΄ τόμο του Κεφαλαίου του Μαρξ, ο Χάρβεϊ επιμένει στην «αντιφατική ενότητα της σφαίρας της παραγωγής με τη σφαίρα της πραγμάτωσης της υπεραξίας», που μπορεί να βρίσκεται σε εντελώς διαφορετικό γεωγραφικό σημείο.

Έφερε το παράδειγμα της Foxconn, του εργοστασιακού κολοσσού με συνθήκες κάτεργου που παράγει τεχνολογικά προϊόντα στην Κίνα με κέρδος 3% αλλά η Αpple τα πουλάει στις δυτικές κοινωνίες με κέρδος 23%.

Περνώντας από τον μαρξισμό στη σύγχρονη πολεοδομία, ο Χάρβεϊ επισημαίνει ότι οι σχέσεις εκμετάλλευσης είναι πλέον συνυφασμένες με τον αστικό ιστό, καθώς πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε πόλεις.

«Το αστικό πεδίο δεν είναι για το κεφάλαιο παρά ένα τεράστιο γήπεδο επανάκτησης αξίας, με την κτηματομεσιτική αγορά, τα μισθώματα γης, την επιτάχυνση της κατανάλωσης, την αγορά ακινήτων», είπε, τονίζοντας πως το πεδίο της ταξικής πάλης μεταφέρεται από τα εργοστάσια (που μετακομίζουν στην Κίνα και σε ΕΟΖ του παγκόσμιου Νότου) στις αστικές μητροπόλεις.

«Πρέπει να δούμε σε ποιο σημείο το κεφάλαιο κατασκευάζει μορφές αστικής ζωής που είναι αβίωτες, παγκοσμιοποιώντας την αποξένωση. Για παράδειγμα, χτίζει ακίνητα όχι για να ζήσουν οι άνθρωποι αλλά ως επενδύσεις. Ο μισός πληθυσμός που ζει στην ευρύτερη περιοχή της Νέας Υόρκης δεν μπορεί να αγοράσει ή να νοικιάσει σπίτι εντός των ορίων της πόλης. Πολυτελέστατα οικιστικά συγκροτήματα μένουν σκοτεινά και ακατοίκητα. Ο δήμαρχος της πόλης Μάικ Μπλούμπεργκ είπε ότι ο κάθε εκατομμυριούχος πρέπει να αγοράσει ένα ρετιρέ στη Ν. Υόρκη, όχι για να ζει αλλά ως επένδυση», είπε ο Χάρβει φέρνοντας ένα παράδειγμα της τρέλας που γεννούν οι ανισότητες.

«Τα πιο εντυπωσιακά κοινωνικά κινήματα είναι πλέον κινήματα του αστικού χώρου», είπε, φέρνοντας το παράδειγμα των εξεγέρσεων των Βραζιλιάνων σε φτωχογειτονιές και φαβέλες ενάντια στους εκτοπισμούς για το Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου, το πάρκο Γκεζί της Κωνσταντινούπολης, εξεγέρσεις στις μητροπόλεις των ΗΠΑ με πιο πρόσφατες τις ταρχές της Βλατιμόρης.

Πιο άμεσος, αυθόρμητος και χαλαρός, στο Αίθριο του Πολυτεχνείου την επόμενη ημέρα ο Χάρβεϊ μίλησε με παραδείγματα, επικεντρώνοντας στις πρόσφατες ταραχές της Βαλτιμόρης, με αφορμή τη δολοφονία άλλου ενός αφροαμερικανού, του 25άχρονου Φρέντι Γκρέι, από την αστυνομία:

«Δεν με εκπλήσσει η εξέγερση. Με εκπλήσσει που άργησε τόσο πολύ και που ήταν συγκριτικά ήπια», είπε, πιάνοντας το νήμα από την ιστορική εξέγερση της Μαύρης Βαλτιμόρης το 1968, στον απόηχο της δολοφονίας του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.

Το πρόβλημα της κατοικίας, «το δικαίωμα στη στέγη» που στη δεκαετία του ’70 επιχειρήθηκε να λυθεί με προγράμματα κοινωνικής κατοικίας και ευνοϊκά στεγαστικά δάνεια για τις μειονότητες, έδωσε τη σειρά του στις δεκαετίες του ‘80 και του ’90 σε αυτό που ο Χάρβεϊ αποκαλεί «έγκλημα των επισφαλών ενυπόθηκων δανείων», που οδήγησαν στο παταγώδες σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων του 2007-2008, τη γίγαντωση των κατασχέσεων και των εξώσεων και την απαρχή της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, που συνεχίζεται.

«Ο αφροαμερικανικός πληθυσμός έχασε το 70% της περιουσίας του σε ένα χρόνο. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη μεταβίβαση πλούτου από τους φτωχούς στους πλούσιους, στα private equities και τα hedge funds (επενδυτικά κεφάλαια με αδιαφανείς κερδοσκοπικές πρακτικές). Μόνο το 2008 χάθηκαν από την αγορά κατοικιών 40 δισ. δολάρια, 14 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τις περιουσίες τους. Κι όμως αυτό το ποσό δεν είναι παρά τα μπόνους των στελεχών των επενδυτικών οίκων.

»Δεν με παραξενεύει που ξεσπάνε εξεγέρσεις όταν οι άνθρωποι χάνουν τα σπίτια τους, τις δουλειές τους, διαλύονται οι κοινωνικές υπηρεσίες, την ίδια στιγμή που στις ρημαγμένες από την αποβιομηχάνιση πόλεις, όπως η Βαλτιμόρη, επιχορηγούνται πανάκριβα μεγάλα έργα για τις ανώτερες τάξεις: μεγάλα γήπεδα, μαρίνες για πολυτελή γιοτ κλπ. Το ερώτημα που θα πρέπει να τεθεί είναι γιατί αυτά τα κινήματα δεν είναι τόσο ισχυρά».

Απαντώντας σε ερωτήσεις του κοινού, ο Χάρβει δεν απέφυγε να πει τη γνώμη του για τον ΣΥΡΙΖΑ, συγκρίνοντάς τον με άλλα κόμματα κατά της λιτότητας, όπως το ισπανικό Podemos, το ιρλανδικό Σιν Φέιν, κάνοντας και την ανίερη ίσως για μας σύγκριση με το Εθνικό Κόμμα Σκωτίας:

«Οι πολιτικές κατά της λιτότητας δεν είναι αντικαπιταλιστικές πολιτικές. Κατά παράδοξο τρόπο οι πολιτικές αντι-λιτότητας είναι πιθανόν ο μόνος τρόπος που ο καπιταλισμός μπορεί να επιβιώσει», είπε, σημειώνοντας ότι «ο καπιταλισμός ασθενεί, όμως οι μεμονωμένοι καπιταλιστές ευημερούν.

»Οι πολιτικές κατά της λιτότητας μπορεί να δημιουργήσουν χώρο για εναλλακτικές λύσεις και κυρίως για να τεθούν βαθύτερα πολιτικά ερωτήματα. Με αυτό τον τρόπο τα κινήματα κατά της λιτότητας στην περιφέρεια της Ε.Ε. είναι πολύ σημαντικά, κι αυτό το γνωρίζουν πρώτα απ’όλα οι ίδιες οι αρχουσες τάξεις στην Ε.Ε.»

Όσο για το ελληνικό χρέος: «Θα μπορούσε να διαγραφεί αύριο. Τεχνικά είναι αμελητέο. Το ζήτημα είναι βαθιά πολιτικό».