Σαν κεραυνός εν αιθρία έπεσε στον διεθνή χώρο της σύγχρονης τέχνης η είδηση της ματαίωσης της 5ης Μπιενάλε του Τσανάκαλε τον Σεπτέμβριο του 2016. Ενα ακόμα θύμα της πολιτικής αναταραχής και των διώξεων που προκάλεσε το αποτυχημένο πραξικόπημα κατά του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Η καλλιτεχνική διευθύντρια της Μπιενάλε, Μπεράλ Μαντρά, κατηγορήθηκε ότι υποστήριξε τους πραξικοπηματίες -κάτι που η ίδια αρνήθηκε σθεναρά- ενώ στο στόχαστρο βρέθηκαν τόσο η διοργανώτρια ΜΚΟ (Cabinin) όσο και ο δήμαρχος του Τσανάκαλε που ήταν βασικός χορηγός της Μπιενάλε και εκπροσωπεί το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP).
«Στις 4 Σεπτεμβρίου του 2016 τα μέλη του κυβερνώντος κόμματος στην Τουρκία εξέδωσαν ανακοίνωση προς τον δήμαρχο του Τσανάκαλε ζητώντας να με απολύσει καθώς είμαι ένα πρόσωπο που επικρίνει τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα και να με ανακηρύξει persona non grata στην πόλη», μας λέει η Μπεράλ Μαντρά. «Επρόκειτο για κατασκευασμένες κατηγορίες και για δυσφήμηση με σκοπούς που δεν μπορώ να εξηγήσω. Προφανώς η Μπιενάλε του Τσανάκαλε αποτελεί εύφορο έδαφος για την ελευθερία της έκφρασης και τις δημοκρατικές διαδικασίες, κάτι που δεν μπορούν να αποδεχτούν».
H δυναμική Τουρκάλα επιμελήτρια της σύγχρονης τέχνης με τη διεθνή αναγνώριση, η ιδρύτρια την Μπιενάλε της Κωνσταντινούπολης (1987), η μαχητική ακτιβίστρια για τα δικαιώματα του ανθρώπου, ασφαλώς δεν κάθισε με σταυρωμένα χέρια.
Βρήκε υποστήριξη και στέγη στην 6η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης με κεντρικό θέμα «Φαντασιακές εστίες», και μεταφέρει εκεί τη λογοκριμένη Μπιενάλε του Τσανάκαλε που δεν έγινε ποτέ.
Ετσι, σε λίγες ημέρες, από τις 30 Σεπτεμβρίου, θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε στη Θεσσαλονίκη μια Μπιενάλε μέσα στην Μπιενάλε και τα έργα των καλλιτεχνών που πλαισιώνουν την πολύ επίκαιρη και ενδιαφέρουσα ενότητα «Πατρίδα».
Εγκαταστάσεις, βιντεοπροβολές, φωτογραφίες, σχέδια των Peter Aerschmann, Nevin Aladag, Halil Altindere, Ahmet Elhan, Reysi Kamhi, Norayr Kasper, Boris Mikhailov, Sermin Sherif, Akam Shex Hadi, Esin Turan και άλλων σημαντικών δημιουργών που εκφράζουν με τα έργα τους τις έννοιες της μετανάστευσης, της εξορίας, του πρόσφυγα, με αναφορές σε σημαντικά ιστορικά και σύγχρονα γεγονότα.
Το σκεπτικό της έκθεσης βασίστηκε στο βιβλίο του φιλοσόφου Βιλέμ Φλούσερ «Η ελευθερία των μεταναστών».
● Πιστεύετε ακόμα πως ήταν σωστή η απόφασή σας να ματαιώσετε την Μπιενάλε του Τσανάκαλε; Ηταν μια πράξη πολιτικής αντίστασης;
Μετά την επίθεση που δέχτηκα αποφάσισα να παραιτηθώ αμέσως για να ανοίξω τον δρόμο προκειμένου η ομάδα της διοργάνωσης της Μπιενάλε να προχωρήσει.
Για λόγους ασφαλείας, οι διοργανωτές αποφάσισαν να μην πραγματοποιήσουν την 5η Μπιενάλε του Τσανάκαλε, όμως συνεχίζουν τις προσπάθειες ώστε να δημιουργηθεί ένα ασφαλές έδαφος για τη σύγχρονη καλλιτεχνική και πολιτιστική παραγωγή στην πόλη.
Οι καλλιτέχνες και οι ειδικοί της τέχνης μπορούν να βρουν πολλούς τρόπους και στρατηγικές για να βγουν από την αφάνεια.
● Είναι κατάλληλη η εποχή για το επόμενο βήμα της Μπιενάλε του Τσανάκαλε;
Η οργανωτική ομάδα της Μπιενάλε είναι μια ΜΚΟ αποφασισμένη να συνεχίσει και να βρει διέξοδο. Σε πολιτικό επίπεδο, μετά το πραξικόπημα στην Τουρκία επικρατεί στασιμότητα.
Ωστόσο κοιτάζοντας πίσω, στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης στην Τουρκία μπορώ να πω ότι καλλιτέχνες και επιμελητές έχουν μεγάλη θέληση και εμπειρία να βρίσκουν μεθόδους ώστε να παρακάμπτουν πιθανές απειλές από συντηρητικούς και καταπιεστικούς κύκλους και να ξεπερνούν τραυματικά γεγονότα.
Οι Μπιενάλε της Κωνσταντινούπολης, του Τσανάκαλε, του Μαρντίν είναι απαραίτητες για τη νεο-καπιταλιστική εικόνα της Τουρκίας και δεν μπορούν να αγνοηθούν από τους κυβερνώντες πολιτικούς και τους οικονομικούς κύκλους.
Ωστόσο εξακολουθεί να μην υπάρχει εγγυημένο έδαφος για μια χωρίς προβλήματα διοργάνωση σύγχρονης τέχνης ή άλλης καλλιτεχνικής δραστηριότητας.
● Πώς έχετε βιώσει στη χώρα σας τη λογοκρισία λόγω των πολιτικών σας ιδεών;
Οπως φαίνετα,ι με θεωρούν αντιφρονούσα και ενοχλεί η κριτική που ασκώ με τα κείμενά μου, ήδη από τη δεκαετία του ’80. Εξάλλου όλες οι εκθέσεις που επιμελήθηκα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου σχετίζονταν με πολιτικά, κοινωνικά, γυναικεία ζητήματα.
Ομως και πριν από την Μπιενάλε του Τσανάκαλε, βίωσα μια άλλη άμεση λογοκρισία από τα επίσημα κανάλια, όταν έκανα το Περίπτερο του Αζερμπαϊτζάν στην Μπιενάλε της Βενετίας, το 2011.
Τα γλυπτά της Aidan Salakhova, γνωστής καλλιτέχνιδος με καταγωγή από τη Ρωσία και το Αζερμπαϊτζάν, «Waiting Bride» (2010-2011), που έδειχνε μια γυναίκα με ενωμένα λευκά χέρια, καλυμμένη εξ ολοκλήρου με μαύρη μπούρκα, και «Black Stone» (2011), που παρέπεμπε σε γυναικεία γεννητικά όργανα λογοκρίθηκαν και καλύφθηκαν από τις αρχές του Αζερμπαϊτζάν.
Αλλά και η καλλιτεχνική σκηνή της Κωνσταντινούπολης έχει βιώσει διάφορα περιστατικά λογοκρισίας τα οποία τεκμηριώνονται στο siyahbant.org.
Προσωπικά, θα συνεχίσω να είμαι αποφασιστική όσο μπορώ. Πιστεύω ότι η σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή της Τουρκίας αντικατοπτρίζει τη δύναμη των δημιουργικών ατόμων και τη δυνατότητα δημοκρατίας.
● Πιστεύετε ότι η δημοκρατία είναι παρελθόν για την Τουρκία όσο ο Ερντογάν βρίσκεται στην εξουσία;
Λυπάμαι που λέω ότι η «δημοκρατία» στην Τουρκία ήταν πάντοτε σε κίνδυνο. Οι κυβερνήσεις των τελευταίων 70 χρόνων δεν κατάφεραν να εδραιώσουν μια πραγματική δημοκρατία.
Ηταν πάντα μολυσμένη με διάφορα είδη φασισμού. Νομίζω ότι αυτό που βιώνουμε τώρα είναι το αποκορύφωμα της κατάχρησης εξουσίας.
Ελπίζω ότι, όπως συνήθως συμβαίνει, μετά την κορύφωση θα έρθει ένα σημείο καμπής προς μια πιθανή δημοκρατία.
● Πόσο δύσκολο είναι για έναν καλλιτέχνη ή έναν διανοούμενο όπως εσείς να εκφραστεί και να επιβιώσει στην Τουρκία, σήμερα;
Οι εικαστικές τέχνες στην Τουρκία δεν αποτελούν άμεση απειλή για την κυβέρνηση, καθώς φτάνουν μόνο σε περιορισμένο κοινό.
Η γλώσσα των εικαστικών τεχνών είναι ακόμα πολύπλοκη για να αποκρυπτογραφηθεί. Η τέχνη ή η ιστορία της τέχνης δεν περιλαμβάνονται στο βασικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα.
Αλλά και οι αίθουσες τέχνης προστατεύονται ως ατομική ιδιοκτησία, έτσι δεν είναι εύκολο το κράτος να παρέμβει στο πρόγραμμά τους, εκτός κι αν κάνουν κάτι πολύ καταγγελτικό.
Σήμερα όλοι οι δημιουργικοί άνθρωποι είναι ελεύθεροι να παράγουν και να εκθέτουν τα έργα τους σε χώρους τέχνης.
Η επιβίωση των επιχειρήσεων τέχνης είναι θέμα οικονομικής ανάπτυξης και εξαρτώνται από τις επιδοτήσεις.
Ομως αυτή τη στιγμή η Τουρκία έχει μια φθίνουσα οικονομία και κάθε είδους χορηγία είναι δύσκολο να βρεθεί.
Οι καλλιτέχνες πρέπει να κάνουν κι άλλες δουλειές για να επιβιώσουν ή να υποστηρίζονται από τις οικογένειές τους. Οι περισσότεροι δε, διδάσκουν στα πανεπιστήμια.
Οι επιμελητές δεν έχουν σταθερές θέσεις εργασίας, το εισόδημά τους βασίζεται στα πρότζεκτ που οργανώνουν.
● Μιλήστε μου και για την Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, πώς ήταν η συνεργασία σας;
Δεν μπορώ να περιγράψω με λόγια την αλληλεγγύη, την υποστήριξη, τη συνεργασία με τους συναδέλφους και φίλους μας στη Θεσσαλονίκη, οι οποίοι κατάφεραν να κάνουν την Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης τόσο σημαντική και βιώσιμη όλα αυτά τα χρόνια.
Είναι ένα από τα σπάνια παραδείγματα συνεργασίας στο ανταγωνιστικό περιβάλλον της σύγχρονης τέχνης.
● Πόσο σημαντικές είναι η Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης, του Τσανάκαλε, της Κωνσταντινούπολης για τη σύγχρονη τέχνη και για την περιοχή της Μεσογείου;
Λόγω του ανταγωνισμού μεταξύ της κυρίαρχης πολιτικά Νότιας και της Ανατολικής Μεσογείου υπήρχαν γεωγραφικές ανακατατάξεις για σχεδόν δύο δεκαετίες.
Μετά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου υπήρχε ελπίδα για μια σχετικά ειρηνική παγκόσμια ζωή! Επειτα από ένα σύντομο ειρηνικό διάλειμμα μπήκαμε σε μια άλλη περίοδο σύγκρουσης.
Ωστόσο, ακόμα και σε τούτη την περίοδο -είναι πράγματι παράδοξο- η σύγχρονη τέχνη στην ίδια περιοχή γνώρισε τα χρυσά χρόνια της.
Καλλιτέχνες από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και τον Καύκασο έγιναν ορατοί και δημοφιλείς.
Τα ινστιτούτα και οι επιμελητές της Ευρωπαϊκής Ενωσης ανακάλυψαν τις κρυφές σκηνές της τέχνης στις χώρες αυτές.
Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι Μπιενάλε που αναφέρατε και κάποιες άλλες μεγάλες εκθέσεις με τους διεθνείς επιμελητές τους, τις καθοριστικές θεματικές, την επαγγελματική τελειομανία συνέβαλαν σε αυτή τη φωτεινή περίοδο.
Η άνοδος των ιδεολογικών και θρησκευτικών φανατισμών και των ολοκληρωτικών καθεστώτων μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη της ελεύθερης έκφρασης, της δημιουργίας, αλλά και πάλι όμως το νερό θα μπει στο αυλάκι του, η σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή θα συνεχιστεί.
Οι Μπιενάλε και οι άλλες διοργανώσεις τέχνης με τη διεθνή τους υποστήριξη μπορούν να αντισταθούν σε τέτοιου είδους αρνητικές εξελίξεις.
● Πιστεύετε ότι στις μέρες μας και στις χώρες μας η τέχνη γίνεται όλο και πιο πολιτική; Μπορεί να προσφέρει σε κρίσιμα θέματα, όπως το προσφυγικό;
Μα φυσικά! Για παράδειγμα, τα τελευταία δύο Εθνικά Περίπτερα της Ελλάδας στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Ο Στέφανος Τσιβόπουλος και ο Γιώργος Δρίβας ήταν εξαιρετικά πολιτικοί και αποτελεσματικοί και τα έργα τους αντανακλούσαν μεταφορικά την αντίδραση του κόσμου καθώς και την αλήθεια πίσω από την αναταραχή.
Προς μεγάλη μου χαρά και το φετινό Περίπτερο της Τουρκίας ήταν επίσης εντυπωσιακά πολιτικό.
Ο Cevdet Erek έκανε μια μεταφορά των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών της Τουρκίας, κατασκευάζοντας μια ανοιχτή και κλειστή αρένα και την εμπλούτισε με μια πολύ ιντριγκαδόρικη ηχητική εγκατάσταση.
Ειδικά, το πρόβλημα των προσφύγων βρίσκεται στην ατζέντα των καλλιτεχνών εδώ και πολύ καιρό.
Για παράδειγμα, το 2005-2006 η Καλλιόπη Λεμού ξεκίνησε τη σειρά εγκαταστάσεων «Πορθμεία» με τις βάρκες των προσφύγων, την παρουσίασε στην Ελευσίνα και τη συνέχισε στην Κωνσταντινούπολη, το Βερολίνο, το Τσανάκαλε και σε πολλούς άλλους εκθεσιακούς χώρους.
● Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας;
Εχω ένα αρχείο που καλύπτει την περίοδο από το 1980 μέχρι σήμερα και δουλεύω πάνω σε αυτό.
Είμαι προσκεκλημένη σε συνέδρια, τα οποία επιδιώκω να παρακολουθώ παρά τις οικονομικές δυσκολίες.
Προσπαθώ να βοηθήσω τους καλλιτέχνες να πραγματοποιήσουν τις εκθέσεις τους σε ιδιωτικές γκαλερί ή δημόσιους χώρους.
Επίσης θα έχω τη συνεπιμέλεια με τον Razvan Ion στην 8η Μπιενάλε του Βουκουρεστίου, τον Μάιο του 2018 και προσβλέπουμε στην αλληλεγγύη και τη συνεργασία των συναδέλφων μας και των καλλιτεχνών.
Info:
6η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, 30/9/2017-14/1/2018.
