Ενα σπουδαίο μυθιστόρημα, μια ταινία που απέσπασε τρία βραβεία Οσκαρ, μια μουσική που κατέκτησε κυριολεκτικά ολόκληρο τον κόσμο.
Το επικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη «Αλέξης Ζορμπάς» γίνεται θεατρική παράσταση σε διασκευή των Θανάση Παπαθανασίου – Μιχάλη Ρέππα, σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή, πρωταγωνιστή στον ρόλο του Ζορμπά τον Γρηγόρη Βαλτινό και φυσικά με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Η παράσταση θα κάνει πρεμιέρα στην Κρήτη στις 7 Ιουλίου, θα περιοδεύσει σ’ όλη την Ελλάδα και τον χειμώνα θα παιχτεί στο θέατρο «Βέμπο».
Η Ταμίλα Κουλίεβα ερμηνεύει τη μαντάμ Ορτάνς, ρόλο που έπαιξε η Λίλα Κέντροβα στην ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη κερδίζοντας το 1964 Οσκαρ Β’ γυναικείου ρόλου.
«Οταν ξεκίνησαν οι πρόβες δεν είχα το μυαλό μου στην ταινία, οι εικόνες δεν ήταν καθαρές στη μνήμη μου, και αποφάσισα να μην την δω», λέει η Ταμίλα Κουλίεβα.
«Οταν το έκανα, είχαμε προχωρήσει στο χτίσιμο των ρόλων και πλέον η σπουδαία Λίλα Κέντροβα στον ρόλο της μαντάμ Ορτάνς είχε απλώς να μου προσθέσει κάποια πράγματα, όχι να με καθοδηγήσει. Γνώριζα ήδη απ’ όταν ζούσα στην Ρωσία τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη στον “Ζορμπά”. Την ταινία την πρωτοείδα όταν ήρθα στην Ελλάδα. Αλλά και σήμερα που την ξαναβλέπω, συνειδητοποιώ ξανά πόσο αριστουργηματική είναι. Ο τρόπος κινηματογράφησης, η διαχείριση τον ηθοποιών από τον σκηνοθέτη, το πώς η εικόνα δημιουργεί συναισθήματα στον θεατή».
• Ποια είναι η μαντάμ Ορτάνς;
Μια ελεύθερη γυναίκα, με χιούμορ, συγκίνηση, τραγικότητα, ανθρωπιά.
Ο Ζορμπάς τη νοιάστηκε, τη φρόντισε, την αγάπησε, δείχνοντάς το στην πράξη.
Την αποχαιρέτησε έτσι όπως εκείνη ήθελε. Λίγο πριν πεθάνει, την παντρεύτηκε.
Τόσο όμορφο και τρυφερό σ’ αυτές τις ηλικίες, κυρίως κάτω από αυτές τις συνθήκες.
Και εκείνη έφυγε από τη ζωή ευτυχισμένη. Η Ορτάνς υπήρξε πραγματικό πρόσωπο, όπως και ο συγγραφέας, ο Καζαντζάκης δηλαδή, και ο Ζορμπάς.
Είχε φτάσει στην Κρήτη μαζί με άλλες πεντακόσιες Γαλλίδες με σκοπό την ψυχαγωγία των μεγάλων δυνάμεων.
Τραγουδίστρια, σαντέζα, χόρευε στο «Μουλέν Ρουζ». Αλλά έγινε και διπλωμάτης, υποπρόξενος της Γαλλίας στην Κρήτη.
Εζησε μια περιπετειώδη ζωή, ταξίδεψε πολύ, γνώρισε χώρες, τοπία, ανθρώπους. Μετά το 1905 εγκαταστάθηκε στην Ιεράπετρα.
Σήμερα υπάρχει εκεί και δρόμος με το όνομά της. Σαν θηλυκός Οδυσσέας βρισκόταν πάντα σε μια αναζήτηση κοινωνική, πολιτική, ερωτική.
Λαχταρούσε τη γνώση, την εμπειρία, την αλήθεια, ήταν ικανή ν’ αγαπήσει αληθινά. Και απέναντι στον έρωτά της ήταν έντιμη.
• Αλλά πώς μια τέτοια προσωπικότητα στο τέλος της ζωής της επιθυμεί τον γάμο;
Κι εγώ έχω αναρωτηθεί. Σκέφτομαι ότι η μαντάμ Ορτάνς ήθελε να εκπληρώσει κάτι βαθιά μέσα της.
Μια τέτοια επιθυμία, όσο κι αν στις μέρες μας ακούγεται ξεπερασμένη, στην ουσία συνδέεται με τη μνήμη ενός ενστίκτου.
Την ανάγκη της γυναίκας για μια δέσμευση: ν’ ανήκει σε κάποιον. Επίσης, μην ξεχνάμε ότι η Ορτάνς είναι ξένη σ’ έναν τόπο που όμως τον αγαπάει.
Κι αυτό το στοιχείο την οδηγεί να στηριχτεί σ’ έναν άντρα. Στον Ζορμπά, που την αγαπάει, που αγαπάει τη γυναίκα. Εναν άντρα που ζει με πάθος την κάθε στιγμή.
Πιστεύω ότι και σήμερα κάθε γυναίκα θα ήθελε έναν άντρα λίγο Ζορμπά…
Μετά τον γάμο τους, εκεί στο νεκροκρέβατο, η ψυχή της Ορτάνς μπορεί πια να πετάξει. Κι εκείνος φεύγει παίρνοντας μαζί τον αγαπημένο της παπαγάλο, που τη συντρόφευε σε όλη της τη ζωή.
Ο Ζορμπάς είναι ένα γνήσιο σύμβολο του Ελληνα.
• Ακόμα και του σημερινού;
Πάνω στη φιγούρα του Ζορμπά γράφτηκε ένας ύμνος της ζωής, του έρωτα.
Δεν θα χάσω ποτέ την εκτίμησή μου για τους Ελληνες, ζω πάνω από 25 χρόνια στην Ελλάδα, είναι πια η δεύτερη πατρίδα μου.
Είναι ο τόπος όπου το φιλότιμο, η αγωνιστικότητα, ο χορός, ο έρωτας, η φύση, αποκτούν άλλη διάσταση.
Μπορεί σήμερα ο ελληνικός λαός να μην περνάει τις ωραιότερες μέρες του.
Ομως πράγματα που ζούμε τα τελευταία χρόνια και δεν μας αρέσουν καθόλου, συμβαίνουν και σ’ άλλες χώρες, κι αυτό, προσηλωμένοι στο δικό μας πρόβλημα, δεν το παρατηρούμε.
Δεν είναι τυχαίο που η Ελλάδα βρίσκεται σ’ αυτή την κατάσταση.
Οι Ρώσοι, οι Αγγλοι έχουν τα δικά τους προβλήματα. Κι έπειτα ο κάθε λαός πορεύεται με τη δική του «ιδιοσυγκρασία», αυτή που διαμορφώνει μέσα στην ιστορική του διαδρομή.
Κάθε γενιά αποκτά ταυτότητα πατώντας πάνω στην προηγούμενη, τα γεγονότα καθορίζουν και τα χαρακτηριστικά των λαών.
• Η διασκευή του έργου έγινε μόνο πάνω στο μυθιστόρημα;
Πρόκειται για ένα σπουδαίο λογοτεχνικό κείμενο, όπου το αστείο συμβαδίζει με το τραγικό.
Οταν όμως καταπιάνεσαι μ’ αυτό οφείλεις να παραμερίσεις το δέος που αισθάνεσαι.
Η παράσταση σεβάστηκε τον συγγραφέα και τα ιστορικά πρόσωπα.
Η διασκευή βασίστηκε στο μυθιστόρημα αλλά και στην ταινία του Κακογιάννη.
Κάποιες σκηνές άνοιξαν, προστέθηκαν ή αφαιρέθηκαν πράγματα μέχρι το θεατρικό κείμενο να γίνει ολοκληρωμένο, συμπαγές.
Αισθάνομαι, σκέφτομαι κι εκφράζομαι ελληνικά
• Φέτος παίξατε στην τηλεόραση έναν απρόσμενο «ρόλο». Παρουσιάσατε τη σειρά «Αθήνα καλεί Μόσχα» στην ΕΡΤ 1, ένα ενδιαφέρον οδοιπορικό για τη σχέση Ελλάδας – Ρωσίας μέσα στα χρόνια.
Η πρόταση ήταν για είκοσι τέσσερα επεισόδια, έχουν γυριστεί τα δώδεκα. Ε, λοιπόν, νομίζω ότι είναι ό,τι καλύτερο έχω κάνει ώς τώρα.
Πολύ ουσιαστικό, ένας βιωματικός αντικατοπτρισμός της ζωής μου. Εχω ζήσει τα μισά χρόνια μου στη Ρωσία και τα άλλα μισά στην Ελλάδα, μιλάω και τις δύο αγαπημένες γλώσσες.
Μου άρεσε αυτός ο ρόλος, πέρασα στα δημοσιογραφικά χωράφια, με την έννοια ότι έπρεπε να μελετήσω, να ανακαλύψω τρόπους προσέγγισης, να συναντηθώ και να μιλήσω με ανθρώπους που κουβαλούν ένα κομμάτι της ιστορίας και των δύο χωρών.
Σ’ αυτές τις συνεντεύξεις κατάλαβα τι άγχος έχει η δημοσιογραφική δουλειά. Κάθε εκπομπή είναι κι ένα διαφορετικό θέμα.
Τα πρόσωπα που φιλοξενήθηκαν είναι σαν να γράφουν την ιστορία της ελληνορωσικής φιλίας με τον τρόπο τους, τη δράση τους σε διάφορους τομείς. Επιχειρηματικότητα, Ορθοδοξία, Τέχνες, Παιδεία, Ιστορική μνήμη.
Θέατρο στο πρώτο επεισόδιο, με την παρουσίαση του Θεάτρου Βαχτάνγκοφ της Μόσχας -είχα ένα μικρό πλεονέκτημα σ’ αυτόν τον ρόλο γνωρίζοντας πολύ καλά το θέμα, άλλωστε με αφορά.
Μουσική, παρουσιάζοντας τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Κρατικού Θεάτρου Οπερας και Μπαλέτου του Περμ, Θόδωρο Κουρεντζή.
«Η ιστορία της Λήμνου, ένα καταφύγιο για τους ηττημένους Λευκούς» όπου μετά την Επανάσταση πάνω από 30 χιλιάδες Ρώσοι πρόσφυγες εκτοπίστηκαν εκεί, για να εξοντωθούν στη συνέχεια από Γάλλους και Αγγλους.
Ορθοδοξία, μέσω τεχνικών στα ψηφιδωτά βυζαντινά, αλλά και της συνέντευξης του αρχιμανδρίτη Τύχωνα Σεβκούνωφ, πνευματικού του Βλαντίμιρ Πούτιν.
Η Ορθοδοξία είναι βασικό στοιχείο της συγγένειας των δύο λαών, σχέσης που αδυνάτισε στα χρόνια της Σοβιετικής Ενωσης, όμως επανήλθε.
• Πάντως το σοβιετικό καθεστώς δεν κατάφερε να απομακρύνει τον ρωσικό λαό από την Ορθοδοξία.
Ο,τι έχει συμβεί ιστορικά στη Ρωσία εξηγεί και την ανάγκη των ανθρώπων να στηριχτούν κάπου, να πιστέψουν, να είναι ενεργά μέλη μέσα σ΄ αυτή την πίστη.
Οι Ρώσοι επανασυνδέθηκαν γρήγορα με τη θρησκεία, γιατί δεν είχαν απομακρυνθεί ποτέ. Το βλέπεις ξεκάθαρα στη σημερινή κοινωνία.
Ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν απαγόρευε στον λαό να προσεύχεται, να πηγαίνει στην εκκλησία, αλλά και δεν τον ενθάρρυνε.
Το αθεϊστικό εκείνης της κοσμοθεωρίας ήταν αυτονόητο, δεν έλεγε κανείς «είμαι άθεος»…
Οταν ήρθα στην Ελλάδα μού έκανε εντύπωση που γυναίκες στην Αριστερά, στο ΚΚΕ, πήγαιναν στο σπίτι ή στην εκκλησία και φιλούσαν τα εικονίσματα… Δεν μπορούσα να το καταλάβω.
Στη νοοτροπία του δικού μας σοσιαλιστικού συστήματος ήταν πολύ ξεκάθαρο ότι κομμουνισμός σημαίνει υλισμός.
Πάντως, ο άνθρωπος λαχταρά ένα στήριγμα, κυρίως όταν βγαίνει από μια μεγάλη απογοήτευση. Σήμερα στη Ρωσία δεν προφέρεται καν η λέξη επανάσταση, όμως η Ορθοδοξία είναι πάντα παρούσα.
• Αλήθεια η Οκτωβριανή Επανάσταση, τελικά, δεν άφησε τίποτα καλό πίσω της;
Οπως έλεγα και προηγουμένως, το καινούργιο πατάει πάνω στο παλιό και διαμορφώνει το μέλλον. Δεν μπορείς εύκολα να αποτιμήσεις τα κέρδη εκείνης της εποχής.
Σίγουρα πρέπει να βλέπεις τα πράγματα σφαιρικά, απ’ όλες τις πλευρές και μέσα στον ρουν της Ιστορίας. Ενα λάθος στη ρωσική νοοτροπία είναι η τάση να ακυρώνει το πριν, να γκρεμίζει τα πάντα αρχίζοντας απ’ την αρχή.
Αλλά έτσι διαγράφεις και σημαντικά πράγματα. Εγώ μεγάλωσα και σπούδασα στο καθεστώς του υπαρκτού σοσιαλισμού.
Και η αλήθεια είναι ότι σ’ αυτό οφείλω μεγάλο κομμάτι απ’ ό,τι είμαι σήμερα.
Εννοώ ότι διαμορφώθηκα μέσα σε κάποιες συνθήκες. Απέκτησα γνώση, έμαθα την τέχνη μου, εργάστηκα.
Πώς να αρνηθώ ότι υπήρχαν κοινωνικές κατακτήσεις, στην Υγεία, στην Παιδεία, στην Εργασία; Ανεργία δεν ξέραμε τι σημαίνει.
Οταν τελείωνες τις σπουδές σου σε περίμενε δουλειά. Οι νέοι φοιτούσαν σε κρατικά πανεπιστήμια και συγχρόνως απολάμβαναν κι ένα επίδομα κάθε μήνα.
Από την άλλη, υπήρχε η γραφειοκρατία και η νομενκλατούρα. Γι’ αυτό λέω ότι η ψύχραιμη απόσταση του χρόνου επιτρέπει να εκτιμήσεις και να αξιολογήσεις.
• Προσαρμοστήκατε εύκολα στην Ελλάδα, πολύ γρήγορα δουλέψατε, μάθατε ελληνικά.
Προσπάθησα πολύ με τη γλώσσα, για πολλούς λόγους -όχι μόνον επαγγελματικούς.
Από σεβασμό προς τη χώρα, ήθελα να κατανοήσω τον πολιτισμό, τους ανθρώπους.
Μετά έπρεπε να διορθώσω την προφορά μου, να αισθάνομαι, να σκέφτομαι, να εκφράζομαι ελληνικά. Και τώρα που το σκέφτομαι, έφτιαξα πολύ ωραία σχέση με την Ελλάδα.
Είμαι τυχερή, ευχαριστημένη και περήφανη με όσα έχω κάνει στο ελληνικό θέατρο αυτά τα 25 χρόνια.
• Είστε μέλος του Τμήματος Δικαιωμάτων του ΣΥΡΙΖΑ. Συμφωνείτε με την πολιτική της κυβέρνησης;
Στήριξα στις εκλογές τον ΣΥΡΙΖΑ δηλώνοντας μια διαθεσιμότητα ώστε να φτιάξουμε κάτι καινούργιο.
Θα ήμουν αφελής αν περίμενα μέσα σε δύο χρόνια ν’ αλλάξουν πολιτικές, οικονομικές σκοπιμότητες και εξαρτήσεις.
Κάθε αλλαγή είναι δύσκολη, επίπονη, με απειρίες, λάθη. Είμαι υπέρ της κριτικής, αλλά όχι και του τόσο ανυπόμονου απολογισμού.
Ας δώσουμε χρόνο. Νομίζω ότι μας διακρίνει ευκολία στην κριτική, στην απομυθοποίηση, στη γελοιοποίηση.
Δεν προλαβαίνει να γίνει κάτι κι έχει ήδη κατακριθεί, τρολαριστεί.
Ο Τ.Σ. Ελιοτ έλεγε: «Δεν θα πάψουμε να εξερευνούμε, και το τέλος της εξερεύνησής μας θα είναι να φτάσουμε στο σημείο απ’ όπου ξεκινήσαμε και να δούμε το μέρος για πρώτη φορά…».
Η διαδρομή μου με οδηγεί να ξαναδώ το «τοπίο» μέσα από την οπτική μιας σύγχρονης ριζοσπαστικής Αριστεράς.
Επιστρέφουμε στο ίδιο σημείο και βλέπουμε το μέρος απ’ όπου ξεκινήσαμε για πρώτη φορά, γιατί κουβαλάμε την εμπειρία του ταξιδιού.
Τώρα βρισκόμαστε στην πορεία μιας δύσκολης συνθήκης για την υπό επιτροπεία χώρα μας.
Αλλά εκτός από τον Καρλ Μαρξ και τον Ανταμ Σμιθ υπάρχει και ο Σέξπιρ, που περιγράφει το μοντέλο «σύστημα εναντίον ανθρώπου»: «Ξέρουμε τι είμαστε, αλλά δεν ξέρουμε τι θα μπορούσαμε να είμαστε…».
Οι αλλαγές έρχονται πάντα από εκεί που δεν το περιμένεις.
Τώρα μπορώ να εκτιμήσω πόσο μπροστά ήταν η κοινωνία στη Σοβιετική Ενωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα: ισότητα, διαφορετικότητα, θέση και ρόλο της γυναίκας, αντιμετώπιση κοινωνικού ρατσισμού και αποκλεισμού ομάδων.
Πράγματα που σήμερα καλούμαστε να διεκδικήσουμε.
«Αλέξης Ζορμπάς» Νίκου Καζαντζάκη. Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης.
Διασκευή: Θανάσης Παπαθανασίου – Μιχάλης Ρέππας. Σκηνοθεσία: Σταμάτης Φασουλής.
Χορογραφίες: Δημήτρης Παπάζογλου. Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης. Κοστούμια: Ντένη Βαχλιώτη.
Ενορχήστρωση: Αλέξιος Πρίφτης. Φωτισμοί: Λευτέρης Παυλόπουλος.
Πρωταγωνιστούν: Γρηγόρης Βαλτινός, Ταμίλα Κουλίεβα, Μέμος Μπεγνής, Ναταλία Δραγούμη, Τάκης Παπαματθαίου, Ρένος Ρώτας, Νίκος Βερλέκης.
