«Παρατηρώ και ερμηνεύω τον κόσμο σαν ντετέκτιβ»

ΛΟΣ ΑΝΤΖΕΛΕΣ 

Θα μπορούσαμε να τον χαρακτηρίσουμε σκηνοθέτη ευρωπαϊκού στιλ: τα σενάρια και οι εικόνες τού Ντέιβιντ Λιντς ξεφεύγουν από τα στερεότυπα κάθε είδους αφηγηματικού κινηματογράφου. Και όμως, δεν θα μπορούσε να είναι πιο Αμερικανός.

Η «παράξενη» δημιουργικότητά του πηγάζει μάλλον από μια βαθιά κατανόηση του υπόβαθρου της αμερικανικής κοινωνίας, ενός πολυεθνικού πληθυσμού που «βρέθηκε» σε μια ξένη ήπειρο μες στην άγρια φύση, χωρίς πολιτισμική άγκυρα, ο καθένας μόνος, έχοντας να εφεύρει από την αρχή το νόημα της ιδιωτικής του ζωής.

Οι ταινίες του -«Erasehead» (1977), «O άνθρωπος ελέφαντας» (1980), «Μπλε βελούδο» (1986), «Ατίθαση καρδιά» (1990), «Χαμένη λεωφόρος» (1997), «Οδός Μαλχόλαντ» (2001)- αντικατοπτρίζουν τον άνθρωπο σε κατάσταση αποξένωσης από τον περίγυρό του, τη φύση και την κοινωνία, παγιδευμένος στη βασανισμένη του ψυχή, με μόνη διέξοδο στην καλύτερη περίπτωση την απεγνωσμένη αναζήτηση της χαμένης πνευματικότητάς του και στη χειρότερη την ακατάληπτη βία.

Το 1989, ο Λιντς μάς έδειξε με το πρώτο «Twin Peaks» («Ο ύποπτος κόσμος του Τουίν Πικς», 1989-1991) ότι η τηλεόραση δεν είναι μόνο για σαπουνόπερες, ότι μπορεί ακόμα και μια τηλεοπτική σειρά να έχει τη θέση της στην κινηματογραφική τέχνη.

Τώρα, όταν η αμερικανική τηλεόραση έχει σχεδόν πάρει τη θέση του ανεξάρτητου κινηματογράφου, προβάλλοντας μια διάθεση για πειραματισμό, η επιστροφή της σειράς «Twin Peaks» βρήκε το κοινό της (τηλεοπτικό και μη) έτοιμο για όλα και προπαντός για τον πολύχρωμο κόσμο του Λιντς.

Στα 71 χρόνια του, ψηλός και κομψός, ο μυστηριώδης κύριος Λιντς φέρει έναν αέρα αξιοπρέπειας και ευαισθησίας μαζί· μιας λεπτότητας που κρύβει ένα ήσυχο αλλά καυστικό χιούμορ… αμέσως προκαλεί την εντύπωση μιας άφθαρτης καλλιτεχνικής και πηγαίας προσωπικότητας.

• Πώς επιστρέψατε στη σειρά «Twin Peaks»; Ηταν επιθυμία σας από παλιά να επανέλθετε;

Οχι, δεν το σκεφτόμουν μέχρι που ο Μαρκ Φροστ, συν-σεναριογράφος και παραγωγός, με κάλεσε σε γεύμα στο Musso & Frank του Λος Αντζελες, πριν από πέντε χρόνια, και αρχίσαμε τη συζήτηση.

• Είστε κινηματογραφιστής αλλά και εικαστικός καλλιτέχνης. Eίναι για σας μια άλλη μορφή ζωγραφικής η σκηνοθεσία;

Ναι. Λένε ότι το σινεμά περιλαμβάνει τις εφτά τέχνες, λογοτεχνία, μουσική, ζωγραφική, πολλά… Βρέθηκα στον κόσμο του κινηματογράφου μέσω της ζωγραφικής. Ημουν στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Πενσιλβάνια, καθισμένος σε ένα μικρό κουβούκλιο σ’ έναν κήπο, τη νύχτα, ζωγραφίζοντας.

Καθώς κοιτούσα τη ζωγραφική, φύσηξε αέρας και είδα την εικόνα να κουνιέται. Σκέφτηκα μέσα μου, «α!, μια κινούμενη ζωγραφική». Από αυτή την εμπειρία άρχισαν όλα. Εφτιαξα μια ταινία κινουμένων σχεδίων, ενός λεπτού, για έξι αρρώστους· ήταν η πρώτη μου.

• Μιλήστε μας για τον ήχο και τη μουσική στις ταινίες σας.

Για μένα το σινεμά είναι ήχος και εικόνα που κινούνται μαζί μέσα στον χρόνο. Πότε κινούνται γρήγορα και πότε αργά, σαν τη μουσική. Υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία που δένουν για να γίνει μια κινηματογραφική ιστορία, και όλα είναι κρίσιμα, όλα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν καλύτερα. Τότε μόνο στέκει το οικοδόμημα.

Το σινεμά μοιάζει πολύ με τη μουσική – πότε είναι πολύ δυνατό και πότε ήσυχο. Ο τρόπος που μπαίνει και βγαίνει η μουσική είναι πολύ σημαντικός. Τώρα, με τους υπολογιστές και τα κινητά, ο ήχος μιας ταινίας έχει υποβιβαστεί τρομερά.

Ο κόσμος νομίζει ότι έχει δει κάτι, αλλά δεν το έχει δει σωστά. Κανονικά, θα έπρεπε να βλέπουν την ταινία με καλά ακουστικά και όσο γίνεται πιο κοντά στην οθόνη της ηλεκτρονικής συσκευής ώστε να έχουν την ευκαιρία να μπουν στον κόσμο της. Υπάρχουν πολλοί περισπασμοί στις μέρες μας.

Ακόμα και ένα αυτοκίνητο που περνάει στον δρόμο μπορεί να καταστρέψει μια ατμόσφαιρα που προσπαθείς να δημιουργήσεις στην ιστορία. Ολα λοιπόν παίζουν ρόλο στη θέαση μιας ταινίας – πώς, πού τη βλέπει κανείς, πόσο καλός είναι ο ήχος, η εικόνα.

• Πείτε μας για τη σιωπή που υπάρχει παντού στη δουλειά σας.

Λένε ότι στο υπερβατικό πεδίο υπάρχει απέραντη σιωπή παράλληλα με απέραντη δύναμη. Αυτά τα δύο αντίθετα υπάρχουν ταυτόχρονα. Εχω ένα στούντιο ηχογράφησης όπου, όταν κλείνεις τις πόρτες και τα μηχανήματα, με την τέλεια ηχομόνωση βιώνεις τη σιωπή.

Αλλά το να διεισδύσεις στον εσωτερικό κόσμο και να ζήσεις έτσι τη σιωπή είναι μια απίστευτη εμπειρία. Βρίσκεις τη μακάρια απόλυτη σιωπή. Η σιωπή λείπει από τον θορυβώδη κόσμο μας. Από τη σιωπή πηγάζουν όλοι οι ήχοι. Το ίδιο ισχύει και για τη μουσική.

Ο χρόνος της μουσικής, πότε μπαίνει, πώς μπαίνει, πόσο δυνατή γίνεται και πώς βγαίνει – όλα προέρχονται από την ιδέα της σιωπής.

• Βρίσκετε τη σιωπή στον διαλογισμό;

Ναι, εξασκούμαι σε μια τεχνική διαλογισμού που επανέφερε για μας ο Maharishi Mahesh Yogi. Πρόκειται για μια τεχνική που σου επιτρέπει να βιώνεις αβίαστα το εσωτερικό στρώμα της ζωής.

Ανακαλύπτεις μια κοίτη ευτυχίας. Κι όταν βιώνεις αυτή την απόλυτα θετική κατάσταση, η αρνητικότητα της καθημερινότητας αρχίζει να εξαφανίζεται και είναι σαν να βρίσκεις το χρυσάφι και να αφήνεις τα σκουπίδια. Η ζωή σου γίνεται όλο και πιο καλή. Τότε βρίσκεσαι στον δρόμο που οδηγεί στην ανώτατη δυνατότητα του ανθρώπου, δηλαδή τη φώτιση, την ολοκλήρωση και την απελευθέρωση.

• Μιλήσατε για τους περισπασμούς στην εποχή μας, την εποχή του κινητού τηλεφώνου. Ποια είναι η δική σας σχέση με το τηλέφωνο;

Δεν μ’ αρέσουν τα τηλέφωνα, εκτός από τα παλιά με τον παλιό ήχο κλήσης. Το τηλέφωνο είναι μία διατάραξη, και κάθε φορά που χτυπά για σένα είναι βάσανο [γέλια]. Δεν μ’ αρέσει το μέιλ· ζούμε σ’ έναν κόσμο διαταραχών…

• Σαν το μυστήριο γυάλινο κουτί στο «Twin Peaks»;

Οχι, αυτό είναι κάτι διαφορετικό…

• Μπορείτε να μας πείτε τι;

Οχι, προτιμώ να κρατώ τις ερμηνείες για στον εαυτό μου. Ο καθένας μας είναι διαφορετικός. Μπορεί να βλέπουμε και ν’ ακούμε το ίδιο πράγμα, αλλά το ερμηνεύουμε διαφορετικά ο καθένας.

Πάντα λέω, δεν γίνεται να ξεθάψεις έναν νεκρό συγγραφέα, να τον ρωτήσεις το νόημα του βιβλίου του. Το διαβάζεις και το ερμηνεύεις μόνος σου. Και είναι όμορφο να βλέπεις τα πράγματα σαν ντετέκτιβ, να σκέφτεσαι και να αισθάνεσαι και να φτάνεις στα δικά σου συμπεράσματα.

• Κάτι που επαναλαμβάνεται συχνά στις ταινίες σας είναι το μοτίφ του σωσία. Πείτε μας γιατί.

Δεν ξέρω γιατί. Ούτε το πολυσκέφτομαι. Μου έρχονται ιδέες στον νου, και πάντα υπάρχουν διπλά πρόσωπα. Υπάρχει κάτι κοσμικό σχετικά με τη δυαδικότητα και την ενότητα. Ισως υπάρχει κάτι στον αέρα που προσελκύει αυτά τα δύο αντίθετα.

• Μας φέρνετε 25 χρόνια πίσω, στο Twin Peaks. Αναρωτιέμαι, όμως, αν εν τω μεταξύ ο κ. Λιντς δεν έχει αλλάξει ο ίδιος…

Ο ίδιος είμαι. Οταν είμαστε μόνοι, διαπιστώνουμε ότι δεν αλλάζουμε. Μ’ αρέσουν τα ίδια πράγματα. Μ’ αρέσει να δουλεύω με ξύλο, μ’ αρέσει η ζωγραφική, η μουσική και το σινεμά.

• Εχετε εξελιχτεί ίσως ως σκηνοθέτης, ως καλλιτέχνης;

Δεν σκέφτομαι τέτοια πράγματα. Μου αρέσει να συλλαμβάνω ιδέες και, όπως λέω πάντα, οι ιδέες μάς προστάζουν. Μπορεί να σου έρθει η ιδέα να πας στο μαγαζί για να πάρεις καφέ ή μπορεί να κάθεσαι και να σου έρθει η ιδέα να φτιάξεις μια καινούργια καρέκλα.

Ενθουσιάζεσαι, πας στο ξυλουργείο και αρχίζεις να φτιάχνεις την καρέκλα σύμφωνα με την ιδέα σου. Στο τέλος, κάποιοι θα πουν ότι προσπαθούσες να εφεύρεις ένα στιλ, αλλά το μόνο που ήθελες ήταν να πραγματοποιήσεις την ιδέα σου.

• Νομίζετε ότι είναι πιο δύσκολο σήμερα για έναν κινηματογραφιστή να δημιουργήσει έργο που δεν απευθύνεται στα παιδιά ή πολύ νεαρές ηλικίες;

Ναι, θα έλεγα ότι δεν βρισκόμαστε σε καλή εποχή για τον κινηματογράφο, όπως ο γαλλικός ή ιταλικός νεορεαλισμός της δεκαετίας του ’60, παραδείγματος χάρη, μια ένδοξη περίοδος για τις ταινίες τέχνης.

Αυτός ο κινηματογράφος είχε το μεγαλύτερο κοινό – ωραίο πράγμα! Πειραματίζονταν τότε και έψαχναν καινούργιους τρόπους κινηματογραφικής έκφρασης. Αργότερα άλλαξε η κατάσταση. Τώρα ο κινηματογράφος τέχνης είναι ανύπαρκτος και αυτό που μένει είναι αυτό που θέλει ο πολύς κόσμος – πρόκειται για μια μεγάλη επιχείρηση.

• Οι ταινίες σας έχουν ονειρικές ατμόσφαιρες. Τα όνειρά σας είναι πηγή έμπνευσης για σας;

Καταρχήν, δεν παίρνω ιδέες από τα όνειρα της νύχτας. Αλλά πάντα λέω ότι μ’ αρέσει να ονειρεύομαι ξύπνιος. Μου αρέσει να κάθομαι στην καρέκλα και να σκέφτομαι – κάτι που γίνεται όλο και πιο δύσκολο λόγω όλων των περισπασμών.

Ή μπορεί να περπατάς και να σου ’ρθει μια ιδέα. Δεν ξέρω τι είναι αυτό που τις προκαλεί, αλλά οι ιδέες έρχονται. Μάλιστα, δεν θεωρώ ότι είναι δικές μου. Ερχονται απ’ έξω σαν να παρουσιάζονται στη συνείδηση. Σαν το ψάρι – ο μάγειρας δεν το φτιάχνει, το μαγειρεύει. Το ίδιο και με τις ιδέες. Ερχονται, δεν ξέρεις πώς, σε πιάνει ενθουσιασμός και ξέρεις τι να κάνεις.

Η υπόθεση είναι να συλλάβεις τις ιδέες. Πάντα λέω, αν επιθυμείς μια ιδέα, η ίδια η επιθυμία σου είναι σαν δόλωμα στο αγκίστρι. Οταν πιάσεις μια ιδέα, λέω πως μοιάζει με το να πιάνεις ένα μικρό ψάρι. Σ’ αρέσει πολύ αυτό το μικρό ψάρι που είναι ένα κομμάτι από κάτι μεγαλύτερο.

Τώρα που έπιασες το μικρό ψάρι έχεις πιο πολύ δόλωμα, και έρχονται κι άλλα. Σε λίγο θα έχεις μαζέψει ένα μάτσο ιδέες και από αυτές χτίζεται σιγά σιγά μια ιστορία.

• Είστε ένας διαισθαντικός δημιουργός και όπως είπατε οι ιδέες κατακλύζουν τον νου σας. Θα ήθελα να ξέρω αν συμβαίνει το ίδιο και με τη βία στα έργα σας, που πολλές φορές είναι έντονη. Αναρωτιέμαι μήπως η βία είναι κάτι άλλο· κάτι σαν «γείωση» στις ταινίες σας, δηλαδή κάτι απ’ όπου μπορεί να «πιαστεί» το κοινό.

Κανείς δεν θέλει τη βία στη ζωή του, άλλο όμως είναι η βία σε μια ιστορία. Αν υπάρχει λόγος και αποτέλεσμα για τη βία, ας είναι. Πάντα λέω να υποφέρεις στις ταινίες, όχι όμως και στη ζωή. Δεν χρειάζεται να πεθάνεις για να γυρίσεις μια σκηνή θανάτου. Οι ιδέες προστάζουν. Αλλά αν είναι να δείξεις βία, καλύτερα να μη συγκρατηθείς.

• Εχετε δει κάποια ταινία στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση τελευταία που θαυμάσατε;

Δεν είμαι πολύ σινεφίλ. Μου αρέσει να φτιάχνω ταινίες, αλλά δεν βλέπω πολλές. Και δεν βλέπω τηλεόραση, εκτός από τις ειδήσεις καμιά φορά [γέλια]. Παρακολουθώ ένα κανάλι που λέγεται Velocity Channel, όπου δείχνουν πώς επισκευάζουν αυτοκίνητα.

Εχω μάθει πολλά, η μεταλλοτεχνία των ανθρώπων αυτών, τα παραπετάσματα, η επισκευή των μηχανών, μου φαίνονται όλα καταπληκτικά! Πολλοί από αυτούς είναι καλλιτέχνες και μερικά αυτοκίνητα είναι αριστουργήματα.