Ο Θανάσης Σταμούλης γράφει, λέει, για να κατανοήσει καλύτερα τους ανθρώπους. Μα, πρώτα δεν καταλαβαίνεις τον κόσμο και μετά τον περνάς στο χαρτί; Πρώτα δεν διυλίζεις την πραγματικότητα, συνειδητοποιείς τις διαστάσεις της και την αποκωδικοποιείς, κι έπειτα τη μετατρέπεις σε κείμενο;
Οχι! Στην ουσία αυτό που σωστά δηλώνει ο πρωτοεμφανιζόμενος συγγραφέας είναι ότι η κατανόηση των ανθρώπων επέρχεται μέσα από τη γλωσσική απόδοση των πράξεων και των σκέψεών τους ή, με άλλα λόγια, οι επινοημένοι χαρακτήρες ενός μυθιστορήματος μας βοηθούν να διερευνήσουμε τον ψυχισμό του (πραγματικού) Ανθρώπου.
Τι προσπαθεί να καταλάβει ο πεζογράφος με τη «Σκιά στο δέντρο»; Πώς αντιμετωπίζει τα στερεότυπα και τον ρατσισμό ένα παιδί από την ΕΣΣΔ του Στάλιν που βρίσκεται στην Ελλάδα του 1940;
Κι αν μάλιστα είναι κοκκινωπό, πώς θα αντιμετωπιστεί από τους Ελλαδίτες; Πώς υφίστανται την πείνα οι εξαθλιωμένοι κάτοικοι της Αθήνας μέσα στη γερμανική κατοχή; Πώς ανταλλάσσουν την αξιοπρέπειά τους με λίγα δράμια ψωμί ή τέσσερα μουχλιασμένα πορτοκάλια; Ποιους συμβιβασμούς κάνουν οι ηττημένοι από τη ζωή για να μείνουν ζωντανοί;
Ο μικρός κοκκινοτρίχης Φέντια (Θοδωρής επί το ελληνικόν) μένει στο σπίτι του θείου του στη μουντή Αθήνα και προβάλλει ως μόνιμο καμβά όλων όσα ζει την πείνα, αλλά και τον μαυραγοριτισμό του Βλάσση, μελλοντικού συζύγου της ξαδέλφης του Μάγδας.
Ο μικρός αυτός θίασος χαρακτήρων συνοψίζει τη μοίρα των υπό κατοχή Ελλήνων, ενώ η ματιά του νεαρού Φέντια αλέθει τα γεγονότα, από την απόγνωση ώς την καπετάνισσα που δεν περιμένει άλλο τον άντρα της κι από τον εκβιασμό μέχρι την προδοσία, ώστε να βγάλει από μέσα ό,τι υπαρξιακό υπάρχει για την ανθρώπινη ζωή.
Στο μυθιστόρημα κυριαρχούν οι έννοιες, έννοιες όπως ο πόλεμος, η πείνα, ο θάνατος, η αξιοπρέπεια, ο εκβιασμός, η ντροπή, η ζωή. Οι έννοιες όμως αυτές, που βαραίνουν σε όλο το έργο, δεν κινούνται στο αφηρημένο επίπεδο της αοριστίας, αλλά προσωποποιούνται, αποκτούν σωματικές διαστάσεις, γίνονται σάρκα.
Στο κείμενο διαβάζουμε για μέταλλο, στομάχια, σκιές, τρωκτικά, σκελετούς, μουστάκια, που εύγλωττα σημαίνουν τον κατοχικό κόσμο που βιώνει ζωντανός τον θάνατό του, που παλεύει όχι με τους Γερμανούς αλλά με τις κακουχίες και τους μαυραγορίτες, που αντέχει πεινασμένος, ακρωτηριασμένος, χωλός.
Ο λόγος του τριανταεννιάχρονου Θ. Σταμούλη είναι πολύ ώριμος κι ο συγγραφέας, με το πρώτο του κιόλας βιβλίο, έχει κατακτήσει το δικό του ύφος, μια στιβαρή γραφή που δεν κάνει εκπτώσεις στον αφηγηματικό της ρόλο, καθώς διακρίνεται για τη ρεαλιστική της υφή.
Κι όμως δεν παύει να μετατρέπει μαγικά τα εξιστορούμενα σε ποιητικές εικόνες, συνυποδηλώσεις που απορρέουν με φυσικό τρόπο από την καθημερινή γλώσσα, κοφτές φράσεις που έρχονται να εκφράσουν και να ξαναεκφράσουν το οικείο με τον λόγο της αλληγορίας, της πλάγιας σήμανσης, της αποκαλυπτικής γλώσσας…
«Η σκιά στο δέντρο» έχει μια φοβερή δύναμη, πολύ μεγαλύτερη από την πείρα του Θ. Σταμούλη. Κουβαλά αναμνήσεις που έχουν μείνει στο συλλογικό υποσυνείδητο από την πείνα της Κατοχής, τις στήνει μπροστά μας με γερούς πασσάλους, τις ορθώνει με μια γλώσσα που ξέρεις από την πρώτη σελίδα ώς την τελευταία ότι είναι δική του και πιθανόν θα την ξανασυναντήσεις στα επόμενα έργα του.
Το μυθιστόρημα διαθέτει φοβερή δύναμη, επειδή, χωρίς να χάνει την αφηγηματική του ροή, καρφώνει σε κάθε του λέξη και ένα συναίσθημα στη ρηχή καρδιά μας.
Κι αν αναρωτηθεί ο μελετητής του μέλλοντος γιατί να καταφύγει ένας νέος συγγραφέας σε μια εποχή με πολλούς ήρωες, αλλά καθόλου ηρωισμό, ίσως σκεφτεί ότι η εποχή μας, κατοχική, πεινασμένη, προδομένη, υπόδουλη, γέννησε στη σκέψη του παραλληλίες με το 1940-1944.
Ακόμα κι αν αυτό δεν έγινε συνειδητά, νομίζω ότι η αναβίωση θυμίζει πώς ζούσαν –και πώς ζουν– οι άνθρωποι σε κρίσιμες περιόδους, πώς αγωνίζονται με τον εαυτό τους και πώς οι έννοιες βαραίνουν σαν άγκυρες σε κάθε τους βήμα.
-320x213.jpg)
