Βλέπουν πιο ωραία τα μάτια μου όσο τα κρατώ κλεισμένα, γιατί όλο αδιάφορα θωρούν απ’ το πρωί ώς το βράδυ. Μα όταν κοιμάμαι, στα όνειρα κοιτάζουν μόνο εσένα…
Τα σονέτα του Σέξπιρ επί σκηνής. Δύο Δευτερότριτα του Ιανουαρίου (από 16/1), τέσσερις σαραντάλεπτες παραστάσεις με τον τίτλο «AmorS», θα παρουσιάζουν στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής τα ποιητικά κείμενα του Σέξπιρ σε μια χειμαρρώδη σκηνική ροή, όλα επικεντρωμένα στο πένθος του έρωτα. Η Στεφανία Γουλιώτη και ο Αργύρης Πανταζάρας γράφουν το δικό τους ενδιαφέρον έργο, με τη βοήθεια της χορευτικής ομάδας Rootless Root.
«Τα σονέτα είναι δύσκαμπτα, δυσνόητα, γραμμένα για να απευθυνθούν στον γραπτό λόγο» λέει η Στεφανία Γουλιώτη. «Η ιδέα να αποκτήσουν θεατρική υπόσταση με έκαναν να στραφώ στον Αργύρη Πανταζάρα. Eπρεπε να γεννηθεί κάτι από το μηδέν.
»Τα σονέτα είναι φτιαγμένα στη χαρακτηριστική γλώσσα της εποχής που δύσκολα μπορεί να μεταφερθεί στο σήμερα, ρομαντικά, λυρικά στη γραφή, όχι όμως και στο νόημά τους. Ολα επικεντρώνονται στο σκοτάδι του έρωτα, κανένα δεν τον υμνεί, δεν τον επαινεί.
»Αντίθετα θα έλεγες ότι τον μειώνουν σχολιάζοντας τα εμπόδια προς αυτόν: την ανάγκη εξουσίας του ενός επάνω στον άλλον, τον ναρκισσισμό, τη φθορά, τον αποχωρισμό, τον θάνατο. Μεγάλες ενότητες αναφέρονται στον έρωτα που εκπίπτει στη διαδρομή του χρόνου, αλλά και στα χρόνια των γηρατειών.
»Τα σονέτα αποδεικνύουν ότι το μεγαλειώδες, το θείο, το οδυνηρό του έρωτα βρίσκεται μόνο μέσα στο κεφάλι μας… Οτι είναι μια ιδέα που ανήκει στο φαντασιακό κομμάτι. Η παραδοχή ότι η φαντασία μπορεί να ασκεί τέτοια επιρροή είναι επώδυνη. Μια οργανική λειτουργία βέβαια που όμως μοιάζει με τα όνειρα. Νιώθεις πράγματα να σε εξιτάρουν ή να σε καταβάλλουν, που σε ακολουθούν μέσα στην ημέρα, ενώ δεν υπάρχουν…»
• Μακριά από τη λογική του αναλογίου, πώς αποτυπώνονται τα σονέτα στη σκηνή;
Η πρώτη σκέψη ώστε να αποκτήσουν σκηνική υπόσταση κατευθύνθηκε προς την αξιοποίηση του εργαλείου που έχουμε ως ηθοποιοί, του σώματός μας. Θα ήταν λάθος να υπογραμμίσουμε λόγια προορισμένα να παραδοθούν γιατί έτσι, ωραιοποιημένα, θα φτήναιναν. Προσπαθήσαμε να διοχετευτούν από το χαρτί επάνω στο σώμα εγγράφοντας το ύφος, τη στάση, τη ροή τους.
Να ειπωθούν δηλαδή μέσω μιας σωματικής κατάστασης που θα τα αναγκάζει να εκτραπούν ώστε να γίνουν ανάγλυφα, αποκτώντας μορφή, δράση.
Το δύσκολο, το επικίνδυνο που περιγράφουν τα σονέτα αποτυπώνεται καθώς εμείς παίζουμε με την έλλειψη ισορροπίας, την ταραχή, την ανατροπή. Σ’ αυτή την κίνηση βοήθησε πολύ η χορευτική τεχνική των Rootless Root που έγιναν το μάτι απέξω, σχεδόν μας σκηνοθέτησαν.
Οπως στον έρωτα λέμε ότι χάνεις τον εαυτό σου, βρίσκεσαι έξω από τα νερά σου, έτσι εμείς στη σκηνή μιλάμε για τον έρωτα με το σώμα σε κατάσταση μόνιμης ταλάντευσης. Τη στιγμή που κινδυνεύω να πέσω και με κρατάει ο Αργύρης, «φεύγει» το σονέτο.
Κινούμαστε σ’ έναν χώρο που κάπως οριοθετεί τα πράγματα δίνοντας την αίσθηση μιας πτήσης στο χάος, μιας επικίνδυνης ισορροπίας. Το παλεύουμε. Αν δεν τα καταφέρουμε, δεν θα οφείλεται στη λάθος σύλληψη αλλά στη μεγάλη δυσκολία της πραγμάτωσης.
• Ξανά δύσκολα, σχεδόν ακροβατικά, στοιχήματα;
Σ’ αυτή την παράσταση συναντιέμαι με τα καλλιτεχνικά μου αδιέξοδα. Λέω στον εαυτό μου: «Τώρα δεν παίζει το άλλοθι της παρουσίας σκηνοθέτη, η οποία επιβάλλει υποταγή στην συνθήκη.
Το πεδίο είναι ανοιχτό, τίποτα δεν σε εμποδίζει». Σ’ αυτό το μικρό και πυκνό πράγμα λοιπόν έρχομαι αντιμέτωπη με τα όριά μου μη έχοντας δικαιολογία. Συγκρούομαι αναγκαστικά με την αντίφαση να επιθυμώ κάτι καλλιτεχνικά, ενώ το σώμα δυσκολεύεται να συναινέσει. Η ψυχή, το σώμα, η φωνή γιατί δεν έρχονται μαζί;
Την ίδια κόντρα αντιμετώπισα και με τις «Ευμενίδες» πριν από δύο χρόνια. Ο στόχος είναι δύσκολος, ο οργανισμός αντιστέκεται. Τουλάχιστον νιώθω ικανοποιημένη που παλεύω σ΄αυτό το σημείο: στο όριό μου.
• Στην κωμωδία «Ο θεός της σφαγής» της Γιασμίνα Ρεζά, που παίζεται ακόμα στο Θέατρο Αθηνών, συναντηθήκατε με τα όριά σας;
Μη νομίζετε, ήρθα κι εκεί αντιμέτωπη με τον εαυτό μου μέσα από μια άλλη ποιότητα ισορροπιών. Ξύπνησε μέσα μου το 7χρονο παιδάκι που δεν λέει να μεγαλώσει ποτέ, εκφράζοντας εγωιστικές ανησυχίες και παράπονα: Μήπως είμαι μόνο σοβαρή και αυστηρή, ανίκανη να γίνω αστεία όπως ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης και ο Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος;
Επεσα πάλι στην παγίδα τού πώς φαίνομαι. Αν δεν βγάλω γέλιο; Αν δεν μου πουν ότι παίζω καλά και στην κωμωδία; Σκέψεις που τις μοιράστηκα με τους συναδέλφους μου. Αλλά αυτή είναι η μόνιμη δική μου σύγκρουση: πώς απαλλάσσεται κανείς από την ανάγκη τού ν’ ακούει καλά λόγια;
• Ομως αυτή η ανάγκη δεν είναι σύμφυτη με το είδος της δουλειάς σας; Αν εξαφανίσεις την προσωπική ικανοποίηση, τη χαρά του χειροκροτήματος, δεν αποδυναμώνεται το έρεισμα, η λαχτάρα της δημιουργίας που χαρακτηρίζει εμμονικά τους καλλιτέχνες;
Εχω μια συγκεκριμένη θέση για τη δουλειά μου. Θέλω να την αντιμετωπίζω με βάση την οργανική της σύνδεση μέσα στην κοινωνία.
Το όποιο εργαλείο διαθέτω, το σώμα, η φωνή, η έκφρασή μου να λειτουργούν ως όχημα μεταφοράς κάποιων μηνυμάτων κι όχι ως μέσον αυτοϊκανοποίησης. Το θέμα δεν είναι να νιώθω εγώ σημαντική ή σπουδαία για ό,τι κάνω, κάτι που λαχταρούν όλοι, όποιος το αρνείται λέει ψέματα.
Συγχρόνως αυτή η ανάγκη γίνεται εμπόδιο στην ίδια την τέχνη μας, εξηγεί γιατί το θέατρο εξελίσσεται με τέτοια βραδύτητα. Είναι επειδή αρνιόμαστε να συνομιλήσουμε με εκείνο το επώδυνο κομμάτι του εαυτού μας, που ζητάει ολοένα την επιβεβαίωση.
• Κι αυτή η μάχη ενάντια στην ανάγκη επιβεβαίωσης δεν αποτελεί ένα είδος ναρκισσισμού;
Επειδή με κατατρύχει η ιδέα τού πώς μπορώ να συμμετέχω ως πολίτης σ’ αυτό που λέμε κοινωνική προσφορά, βλέπω τη δουλειά μου στην τέχνη μέσα από το πρίσμα μιας αποστολής απομακρυσμένης από προσωπικές ματαιοδοξίες ή εγωιστικές ικανοποιήσεις και τον εαυτό μου ως αγωγό για να περάσει το μήνυμα. Ακόμα κι αν αφετηριακά ακούγεται ως ναρκισσιστική διάθεση, στην ουσία απηχεί την πολιτική μου θέση.
Δυστυχώς ακόμα και το κοινό είναι εθισμένο στη λάθος κατεύθυνση. Υπάρχουν θεατές που ενθουσιάζονται όταν τους πετάς στη μούρη το ταλέντο σου… Είναι τραγική διαπίστωση να βλέπεις ηθοποιούς που αγωνίζονται να αποκοπούν από την αυταρέσκεια, που δεν προβάλλουν ικανότητες και εργαλεία, αλλά αντίθετα τα καθιστούν όσο πιο αόρατα γίνεται, κι αυτό να μην εκτιμάται.
Εμείς φταίμε που αναδεικνύεται μόνο η ψυχαγωγική και όχι η θεραπευτική διάσταση του θεάτρου. Ξέρω ότι η διαδικασία αλλαγών είναι χρονοβόρα, άλλωστε καλλιτέχνες και κοινό πρέπει να εκπαιδευτούμε σε δεκάδες πράγματα. Μην παρεξηγηθώ, τίποτα δεν έχω κατακτήσει.
Είναι πολύ δύσκολο να αντιστέκεσαι στην ανάγκη της επιβεβαίωσης. Λέω μόνο ότι το έχω στον νου μου, συγκρούομαι μαζί του διαρκώς. Αν απαλλαγώ από την αγωνία της αποδοχής, θα καταφέρω να εμβαθύνω στο μήνυμά μου ως ηθοποιός.
• Μήπως επενδύετε στο ανέφικτο;
Και στις προσωπικές μου σχέσεις συχνά «κατηγορούμαι» ότι βάζω συνέχεια πρότζεκτ, το ένα μετά το άλλο. Αν δεν δουλεύω για μια ουτοπία, δεν μπορώ να καταλάβω το νόημα της ζωής. Αυτό με κρατάει ζωντανή.
Το βλέμμα στο αδύνατο, στο ακατόρθωτο, σ’ αυτό που δεν μπορεί να ολοκληρωθεί. Ισως πιστώνω περισσότερα πράγματα στον οργανισμό μου, αλλά το θέατρο έχει τρομερή δύναμη. Θεωρώ απολύτως αναγκαίο να παραδεχτούμε τα συναισθηματικά κενά μας, να συνομιλήσουμε με τα σκοτάδια εντός μας. Η δουλειά μου είναι το θέατρο.
Από αυτήν ζω και μέσα από αυτήν θέλω να εξελίσσομαι. Ακόμα κι έναν άνθρωπο να μετακινήσεις κάπου ουσιαστικά, χρήσιμα, είναι μεγάλη νίκη. Ουτοπία; Μπορεί. Ομως αν δεν ατενίζεις προς το ανέφικτο, δεν θα δεις ποτέ ούτε το εφικτό.
Να αφήσουμε χώρο για τον άλλον
• Πιστεύετε ότι εκφράζετε την άποψη της πλειοψηφίας στον χώρο σας;
Ισως όχι, σίγουρα όμως την άποψη ενός κύκλου ανθρώπων που έχουν ίδιες ιδέες και αναμετριούνται μ’ αυτές. Ακολουθώ μια διαδικασία εμβάθυνσης σε ό,τι καταπιάνομαι. Στο θέατρο, στην προσωπική ζωή, θα το παλέψω ακόμα κι αν βρεθώ σε σχέση με παθογένειες.
Ετσι βαθαίνω και τη σχέση μου με τη χώρα που είχα την τύχη να μου δοθεί. Υπάρχουν μηνύματα που δεν συλλαμβάνουμε ούτε οι ηθοποιοί ούτε οι θεατές, γιατί δεν επιτρέπουμε να περάσουν στο μυαλό, στην ψυχή μας.
Αν η δουλειά μου υπηρετούσε την κοινωνία έτσι όπως την οραματίζομαι, δεν θα χρειάζονταν δηλώσεις περί του τι είσαι, τι ψηφίζεις, ποιο κόμμα είναι καλό κι όλα αυτά που εν τέλει είναι κενά νοήματος.
Ακριβώς επειδή διαπιστώνω ότι μέσω της τέχνης μου δεν καταθέτω μια πολιτική πράξη, είμαι αναγκασμένη να μιλάω γνωρίζοντας ότι εξυπηρετώ άλλα πράγματα. Πάντα όμως θα επιθυμώ η δουλειά μου να συνιστά ξεκάθαρη πολιτική θέση, τέτοια που θα καταργεί κάθε κουβέντα για οτιδήποτε τρέχον.
• Σας έχουν προτείνει πολιτικές θέσεις, να κατεβείτε στις εκλογές με κάποιο κόμμα;
Πολλές φορές και ειλικρινά με καταθλίβει το γεγονός ότι πιστεύουν πως χρειάζεται εγώ να υπηρετήσω στην Ευρωβουλή…
Ζητούν από μένα να ασχοληθώ με κομματική πολιτική, για να εκμεταλλευτούν απλώς μια εικόνα; Αυτό με βάζει σε υποψίες ότι κάτι δεν επικοινωνώ σωστά μέσα από την τέχνη μου.
Ας συνέλθουμε κάποτε, ας γίνουμε επιτέλους σοβαροί. Είμαι υπέρ του δυτικού πολιτισμού, ο οποίος πλέον συγκρούεται με τον εαυτό του, κοιτάζει στον καθρέφτη την αποτυχία του. Κι αυτό γιατί η λογική και το ένστικτο βαδίζουν δυσανάλογα.
Θέλουμε να εξελισσόμαστε χωρίς παράλληλα να συνομιλούμε με τα πάθη μας. Τι είναι αυτό που μας κάνει να είμαστε προοδευτικοί και συγχρόνως τέρατα; Πώς γίνεται να νιώθουμε πληρότητα ασκώντας εξουσία, καταπιέζοντας άλλους;
Ποιο βαθύ ένστικτο επιβεβαιώνει τον εαυτό μας όταν διεκδικούμε ανωτερότητα, δικαίωμα σε αμοιβή ακόμα κι ενός ευρώ περισσότερο από τον συνάδελφό μας; Μου μοιάζει ακατανόητο που έπειτα από τόσα επιτεύγματα ενός αιώνα στον τομέα της ψυχανάλυσης, δεν έχει γίνει αυτονόητη διαδικασία η συνομιλία με τις αναπηρίες, τα σκοτάδια μας.
Ολοι έχουμε αποτύχει, όλοι θα αποτύχουμε γιατί στεκόμαστε στην επιδερμίδα των πραγμάτων. Καταδικάζουμε την κατάχρηση, την απληστία, τα σκάνδαλα, αλλά ουδέποτε βασανιστήκαμε να μάθουμε τι τα προκαλεί.
Διεκδικούμε κοινωνικές παροχές που είναι αντιστρόφως ανάλογες με την εκπαίδευσή μας σ’ αυτές. Πώς ζητάς, κύριε Τσίπρα, από τις γιαγιάδες στην επαρχία να δεχτούν το σύμφωνο συμβίωσης, ενώ αγνοούν ότι κουβαλούν ένα σκοτάδι το οποίο έχει σταμπιλαριστεί στο μυαλό τους ως κανονικότητα;
Πώς ζητάς από ανθρώπους που αγνοούν τις λειτουργίες της ψυχής να αποδεχτούν τους ομοφυλόφιλους; Η ψυχανάλυση έπρεπε να αποτελεί βασικό μάθημα στα σχολεία. Στην αμερικανική κοινωνία αλλά και στη βορειοευρωπαϊκή βλέπεις ανήλικους συναισθηματικά πολίτες. Δεν έχει εκπαιδευτεί ο άνθρωπος παράλληλα με την πρόοδο την οποία προσδοκά.
• Στην Ευρώπη η ανακολουθία δεν είναι μικρότερη;
Δεν το δείχνει η ροπή προς την Ακροδεξιά. Το σκοτεινό ένστικτο μεγαλώνει μέσα μας σαν τέρας και η φοβία απλώνεται. Φοβάσαι τους Μεξικανούς, τους ισλαμιστές, τους ομοφυλόφιλους. Και επιθυμείς τον Τραμπ… Και η ζωή συνεχίζεται, ψεύτικα επιβεβαιωμένη και ασφαλής, χωρίς κανένα ξανακοίταγμα, χωρίς καμιά παιδεία.
Δεν έχουμε αφήσει χώρο για τον άλλον, τον καλύψαμε με πεποιθήσεις… Δεν αναμετρηθήκατε με την ανασφάλειά μας, αξιώνουμε μόνο το όραμα του να πετύχουμε. Μάθαμε να αρκούμαστε στην υποκριτική μας, ότι τάχα αποδίδουμε τα κείμενα.
Αν εμβαθύνουμε ουσιαστικά στα πράγματα, στις έννοιες, στις σχέσεις, θα κερδίσουμε όλοι: καλλιτέχνες, συγγραφείς, θεατές, θεσμοί. Και ίσως ο κόσμος γίνει καλύτερος. Αν δημιουργηθεί η πλατφόρμα επικοινωνίας που ονειρεύομαι ανάμεσα στο κοινό και τους ηθοποιούς, θα είμαστε μαζί αντιμέτωποι με το σκοτεινό κομμάτι μας. Τώρα μένουμε αντίκρυ και χωριστά γιατί ακόμα ψάχνουμε την επιβεβαίωση.
«AmorS». Θέατρο της Οδού Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής (Κυκλάδων 11- Κυψέλη, τηλ.: 210-8217877). Μετάφραση: Βασίλης Ρώτας, Διονύσης Καψάλης. Επιμέλεια κίνησης: Rootless Root (Λίντα Καπετανέα, Josef Frucek). Μουσική επιμέλεια: Γιώργος Πούλιος. Παίζουν η Στεφανία Γουλιώτη και ο Αργύρης Πανταζάρας. Δευτέρα, Τρίτη 16, 17, 23, 24 Ιανουαρίου.
