«1984» αναριθμητισμός του 1948, της χρονιάς που ο Τζορτζ Οργουελ ολοκλήρωσε τη συγγραφή του κειμένου που έμελλε να οριστεί ως σημείο αναφοράς «για το χειρότερο πράγμα στον κόσμο».
Τον εφιαλτικό απολυταρχισμό, το σύμπαν στο οποίο επικρατεί η υποταγή στην άποψη του ενός μέσω καταπίεσης, επιστημονικής προπαγάνδας, αέναης παρακολούθησης όχι μόνο της ζωής των πολιτών αλλά και του μυαλού τους.
Το έργο Τζ. Οργουελ «1984», στη διασκευή των Ρόμπερτ Αϊκι και Ντάνκαν Μακμίλαν (γνώρισε θριαμβευτική επιτυχία στο Λονδίνο και σε παγκόσμια περιοδεία), παρουσιάζεται πρώτη φορά στην Ελλάδα, στο θέατρο «Κατερίνα Βασιλάκου» σε μετάφραση-σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου με 16μελή θίασο.
Ο «Μεγάλος Αδελφός» είναι ο πολιτικός ηγέτης-δυνάστης της Ωκεανίας, μιας χώρας σε συνεχή πόλεμο με τις άλλες δύο μεγάλες στον κόσμο, την Ευρασία και την Ανατολασία.
Οι υπήκοοί του βρίσκονται υπό συνεχή παρακολούθηση. Ανάμεσά τους και ο Ουίνστον Σμιθ (Αργύρης Πανταζάρας), ένας συνηθισμένος άνθρωπος που τόλμησε να σκεφτεί διαφορετικά, τόλμησε να ερωτευτεί την Τζούλια (Λένα Δροσάκη).
Απέναντί του θα βρεθεί ο Ο’Μπράιεν (Νίκος Κουρής) καθοδηγητής, ανακριτής, βασανιστής, γιατρός. Γιατί τέτοια εγκλήματα τιμωρούνται παραδειγματικά. Η αστυνομία της σκέψης αγρυπνά.
Η Κατερίνα Ευαγγελάτου ακολούθησε τη διασκευή του έργου κατασκευάζοντας την οπτική της ιστορίας μέσα από το μυαλό του Ουίνστον/Οργουελ, όταν ο ήρωας κρατείται στον θάλαμο βασανιστηρίων 101. Η παράσταση τρέχει με κινηματογραφική λογική, πολλά φλας μπακ, σκηνές που κόβονται για να συνεχιστούν σε επόμενο χρόνο και άλλες που επαναλαμβάνονται.
Η διασκευή κρατώντας την ουσία εμβολίζει το κείμενο μ’ ένα θεατρικό τέχνασμα κάνοντάς το ακόμα πιο συνταρακτικό» λέει η Κατερίνα Ευαγγελάτου.
Ολο διαδραματίζεται στο μυαλό του ήρωα της ιστορίας και κατ’ επέκταση στο μυαλό του συγγραφέα.
Ενας παραλληλισμός ανάμεσα στο βιβλίο και το ημερολόγιο που κρατάει ο Ουίνστον Σμιθ, στην κοινή βάση του πώς θα συζητούν γι’ αυτό οι μελλοντικές γενιές. Ο θεατής έχει την αίσθηση ότι βρίσκεται στο υποκειμενικό του Ουίνστον, ακολουθώντας την ιστορία απ’ τη μεριά του.
Ο χώρος είναι εμπνευσμένος από το ναζιστικό σύμπαν, τις σταλινικές μεθόδους. Αυτές που περιορίζουν την ανθρώπινη σκέψη, εκμηδενίζουν τις προσωπικότητες, συρρικνώνουν τη γλώσσα, διαστρεβλώνουν την πληροφορία μέσω της προπαγάνδας.
Δεν είναι μόνο τα άγρια ψυχολογικά βασανιστήρια αλλά και τα σωματικά. Είναι έργο σκληρό, το σκληρότερο από όσα έχω κάνει μέχρι σήμερα, όμως αληθινό. Ο θεατής πρέπει να έχει γερό στομάχι…
• Το «1984» αφορά τα απολυταρχικά καθεστώτα ή και τις σημερινές φιλελεύθερες κοινωνίες;
Το έργο δεν είναι απλώς επίκαιρο αλλά εξόχως διαχρονικό, πάντα ένα βήμα μπροστά από την τρέχουσα εποχή, αιώνια προφητικό, κάτι που δεν λες για πολλά κείμενα που αφορούν στην πολιτική σκέψη. Το «1984», δυστυχώς, έγινε εγχειρίδιο.
Ο Οργουελ, όπως έχει πει, το έγραψε ως προειδοποίηση, προς αποφυγή, όχι ως μάνιουαλ.
Οι προφητείες του είναι σοκαριστικές: ο καθένας μέσα από το σπίτι του παρακολουθεί αλλά παρακολουθείται κιόλας. Η σκέψη ποδηγετείται, κάθε περιθώριο αντίδρασης, επανάστασης, εμποδίζεται. Ελεύθερος χρόνος δεν υπάρχει, άρα και όποια μη επιτρεπτή δράση…
Οι αρχές της οικογένειας ανατρέπονται, στραγγαλίζεται η ελεύθερη βούληση, η ατομική σκέψη, δηλαδή η πνευματική ελευθερία.
• Δεν αφήνεται χαραμάδα ελπίδας, μια ρωγμή στο σύστημα;
Ο Σμιθ συνάπτει παράνομη σχέση με την Τζούλια. καθότι απαγορεύεται να ερωτευτείς, δεν υπάρχει σεξ για τη σαρκική απόλαυση μόνο για την τεκνοποίηση, να δώσεις στο κόμμα παιδιά.
Ο Σμιθ παρερμηνεύει το ενδιαφέρον του Ο’ Μπράιεν προς αυτόν, ως συνενοχή αντίδρασης στο σύστημα. Ομως ο Ο’ Μπράιεν τον παρατηρεί γιατί ξέρει πολύ καλά να αναγνωρίζει τον μη ενταγμένο, το λάθος στην παραγωγή… Αυτό είναι το μοναδικό φως στο έργο, ότι το σύστημα πάντα θα γεννά και λάθη.
• Λάθος που διορθώνεται διά της βίας…
Δεν καταφέρνει να μείνει ώς το τέλος πιστός σε ό,τι ισχυρίζεται ότι τον κρατάει, την αγάπη. Αλλά πόσοι δεν λύγισαν στα βασανιστήρια, δεν υπέκυψαν στον πόνο; Μιλώντας για την ελληνική πραγματικότητα πόσοι δεν υπέγραψαν στη Μακρόνησο ή στη Γυάρο;
Προφανώς οι εξαιρέσεις. Ποιος είναι τόσο ήρωας ώστε να πάει κόντρα στους βαθύτερους φόβους του, στον σωματικό πόνο; Ο ήρωας λύγισε αλλά αντιστάθηκε.
Τα βασανιστήρια δεν αποσκοπούν σε κάποια ομολογία, ο Σμιθ δεν έχει κάτι να ομολογήσει, δεν υπάρχουν συνεργάτες στασιαστές. Αλλωστε ο ίδιος ο Ο’ Μπράιεν τον έχει παρασύρει στην παγίδα να στραφεί δήθεν εναντίον του Μεγάλου Αδελφού.
Αυτό που ενδιαφέρει το καθεστώς –αναγνωρίζουμε την ιδέα στον τρόπο λειτουργίας της Στάζι ή στο σταλινικό καθεστώς– είναι η αλλαγή σκέψης στο άτομο. Αν δηλαδή το κόμμα δώσει εντολή ότι, μόνο για σήμερα, 2+2 κάνουν πέντε, αυτό είναι απολύτως αποδεκτό.
Η διπλή σκέψη αναφέρεται πολύ στο κείμενο, η ικανότητα να έχεις δύο αντικρουόμενες απόψεις και να δηλώνεις πίστη και στις δύο εξίσου, πότε στη μία και πότε στην άλλη, ανάλογα με την εντολή του κόμματος. Να το δηλώνεις και να το πιστεύεις…
• Σε τέτοιες συνθήκες πώς αναγνωρίζει κανείς το αληθινό;
Μέσω της κοινής λογικής. Υπάρχουν πράγματα που δεν αναιρούνται με μια διαταγή, πράγματα επιστημονικά, συναισθηματικά αποδεδειγμένα.
Είναι χαρακτηριστικό, όταν το κόμμα πάει καλά, ο Μεγάλος Αδελφός γιορτάζει τη νίκη αυξάνοντας τη δόση της σοκολάτας κατά 20 γραμμάρια, προσφορά που ο λαός δέχεται με μεγάλη χαρά, ευγνωμοσύνη. Την επομένη η μερίδα μπορεί να μειωθεί ξανά κατά 20 γραμμάρια.
Το σημαντικό είναι ότι κάθε φορά η σοκολάτα αυξάνεται ή μειώνεται κατά 20 γραμμάρια, ποτέ λιγότερο ή περισσότερο. Κι όλοι κάνουν ότι δεν το βλέπουν ή «ίσως κάνουν ότι δεν μπορούν να το δουν» λέει ο Ουίνστον…
• Εμείς τι κάνουμε ότι δεν μπορούμε να δούμε σε όσα μας συμβαίνουν σήμερα;
Εγώ π.χ. το ένιωσα όταν ήρθε ο ΕΝΦΙΑ μειωμένος κατά 50 ευρώ. Η χαρά μου ήταν τόσο μεγάλη που ξέχασα ότι πριν από δέκα χρόνια τέτοιος φόρος δεν υπήρχε…
Μια μικρή δήθεν μείωση σκοτεινιάζει την αλήθεια που δεν είναι για πανηγυρισμούς αλλά για συνειδητοποίηση της παγίδας, του παραλογισμού. Τι αλλάζει αν ο ΦΑΠ καταργείται ως τίτλος αλλά υπάρχει μετονομαζόμενος σε ΕΝΦΙΑ;
Είναι ακριβώς η περίπτωση της σοκολάτας που η δόση ανεβοκατεβαίνει μόνον κατά 20%. Μια πολιτική που αφορά σε στρατηγικές μάρκετινγκ, χειραγώγησης του νου μέσα από το παιχνίδι των λέξεων.
• Πώς φτάσαμε σήμερα να γίνουμε «Μεγάλοι Αδελφοί» του εαυτού μας;
Αυτό που είπε ο Οργουελ δεν άρεσε ούτε στους αριστερούς, ούτε στους δεξιούς, παρόλο που όλοι προσπάθησαν να το οικειοποιηθούν. Ο προσδιορισμός «οργουελικό» επικράτησε για να περιγράψει τις παρεμβάσεις στη ζωή των πολιτών όχι μόνο από κυβερνητικές εξουσίες αλλά και από οικονομικές.
Πολυεθνικές μεταφέρουν φιλτραρισμένες πληροφορίες για τα πάντα: τον τρόπο διασκέδασης, τη στάση ζωής, τη συγκρότηση του πνευματικού επίπεδου. Τώρα ζούμε κάτι πιο τρομακτικό: αυτοφακελωνόμαστε στα μέσα μαζικής δικτύωσης.
• Αγνοια κινδύνου ή ανάγκη προβολής του εαυτού;
Εγωκεντρισμός, ανώφελη ματαιοδοξία η επιλογή έκθεσης της ζωής μας χωρίς λόγο εξαιτίας της ανάγκης για προσοχή, να νιώσουμε σημαντικοί, να γίνουμε έστω και έτσι δημοφιλείς, να μείνουμε στην επικαιρότητα με ντοκουμέντα…
Με είδαν πεντακόσιοι άνθρωποι να τρώω στο τάδε εστιατόριο ή να κολυμπάω στην δείνα παραλία, άρα απέδειξα ότι είμαι κάτι…. Κάποια στιγμή ο Ο’Μπράιεν κατακρίνει τον Σμιθ για τη λαχτάρα του να είναι σημαντικός, να εναντιωθεί στο κόμμα, να απευθύνει ένα ημερολόγιο σε μελλοντικούς αναγνώστες. Χαρακτηρίζει ματαιόδοξες τις επιθυμίες για καφέ, σοκολάτα, σεξ, αγάπη.
Και τα τινάζει όλα στον αέρα γιατί πράγματι, σ’ αυτό το σημείο, δεν είναι ξεκάθαρο ποιος είναι ο ήρωας ή ο προδότης, ποιος είναι το ψώνιο ή η φωτεινή εξαίρεση στην ιστορία. Υπ’ αυτή την έννοια νιώθεις, σχεδόν, αλληλέγγυος στην κριτική του Ο’Μπράιεν. Νομίζω ότι οι θεατές θα διχαστούν.
• Μια παραδοχή ήττας και για τις δυο πλευρές;
Παραδοχή της ανθρώπινης αδυναμίας. Υπάρχουν σημερινά παραδείγματα που το καταδεικνύουν. Το 2013 ο αμερικανός Εντουαρντ Σνόουντεν, τεχνικός και διαχειριστής συστημάτων στην NSA (Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας) και την CIA, διέρρευσε στον Τύπο ένα μεγάλο αριθμό απόρρητων πληροφοριών σχετικών με το πρόγραμμα μαζικής παρακολούθησης από ΗΠΑ και Βρετανία.
Σήμερα ζει εξόριστος, δεν επιστρέφει στην Αμερική γιατί, όπως λέει, δεν θα έχει δίκαιη δίκη. Καλεί μάλιστα όσους τον κατηγορούν να σκεφτούν αν θα προτιμούσαν να μην γνώριζαν τα όσα αποκάλυψε…
Ο Αμερικανός Μπράντλεϊ Μάνινγκ καταδικάστηκε το 2010 από το στρατοδικείο για διαρροή στο WikiLeaks απόρρητων στρατιωτικών και διπλωματικών εγγράφων που εξέθεταν τον αμερικανικό στρατό για σφαγές αμάχων στο Ιράκ και το Αφγανιστάν.
Πώς ονομάζει κανείς αυτούς τους ανθρώπους; Προδότες ή ήρωες; Το έργο, στο τέλος, δημιουργεί την πικρή αίσθηση ήττας, δεν υπάρχει τίποτα το θριαμβευτικό ακόμα και την πλευρά που νίκησε.
Τα κρατικά θέατρα και ο παραλογισμός του Δημοσίου
• Δουλεύετε με σταθερούς ρυθμούς κόντρα στη δύσκολη εποχή.
Ζούμε μια ασύλληπτα στενεμένη κατάσταση. Το οικονομικό πλαίσιο είναι πολύ δύσκολο, λένε ότι αυτός ο χειμώνας θα είναι ο δυσκολότερος των τελευταίων χρόνων. Ανεργία, επιχειρήσεις κλείνουν, τα θέατρα, ακούω, δεν πάνε καλά.
Εργάζομαι αξιοπρεπώς μέσα στις αντιξοότητες, παλεύω γι’ αυτό μια και χάσαμε τα αυτονόητα. Μπορώ ακόμα να επιλέγω έργα, συνεργάτες.
Αντέχω μια στάση πολυτέλειας, να μην αποδέχομαι πολλές προτάσεις, όχι χωρίς κόστος δεδομένου ότι ζω από το θέατρο. Δεν εισπράττω ενοίκια, δεν έχω οικογενειακή περιουσία ή άλλη εργασία. Αν διδάξω σε κάποια σχολή, είναι για τη χαρά της επικοινωνίας με τους νέους, όχι για την ελάχιστη αμοιβή.
Θα μπορούσα ίσως να κερδίζω πενταπλάσια χρήματα κάνοντας τέσσερις σκηνοθεσίες τον χρόνο αλλά πώς στριμώχνεις πρόβες δύο παραστάσεων μέσα στο 24ωρο; Προηγείται η περιφρούρηση της ποιότητας κάθε δουλειάς.
• Σας είχε προταθεί η θέση του καλλιτεχνική διευθυντή στο ΚΘΒΕ και αρνηθήκατε. Αληθεύει ότι βάλατε σκληρούς όρους που αφορούσαν την απαλοιφή χρεών του Θεάτρου;
Σκέφτηκα την πρόταση πολύ σοβαρά. Συζητούσα, έκανα αλλεπάλληλα ραντεβού, πέρασα νύχτες αϋπνίας. Ηταν δύσκολη προσωπική απόφαση. Αυτό που μέτρησε κυρίως ήταν η επίγνωση ότι δεν θα μπορούσα, λόγω των χρεών του οργανισμού, να προσφέρω καλλιτεχνικά αυτό που θα ήθελα.
Εβλεπα ότι δεν υπήρχε δέσμευση για νομική και οικονομική προστασία, δεν έπαιρνα καθαρές απαντήσεις σε θέματα. Κάποιοι άλλοι ίσως να το θεωρούσαν ευκαιρία.
Το νόημα δεν ήταν να γίνω διευθύντρια αλλά ως τέτοια να μπορώ να προσφέρω επί της ουσίας στο θέατρο, στην πόλη, στο κοινό. Σίγουρα ήταν τιμητική πρόταση. Και είναι καλό που σκέφτονται, επιτέλους, τους νέους. Ο πατέρας μου όταν ανέλαβε τη διεύθυνση του ΚΘΒΕ ήταν 32 χρονών. Το παρελθόν μοιάζει να είναι «πιο μπροστά» από το σήμερα…
• Φοβάστε το Δημόσιο;
Καμιά κυβέρνηση ώς τώρα δεν πήρε το ρίσκο να βάλει τέλος στον παραλογισμό που διέπει το Δημόσιο, ούτε κεντρώα ούτε δεξιά ούτε αριστερή. Να διορθώσει μεθοδικά και γενναία, λάθη, αδικίες, δυσλειτουργίες που μας καταδυναστεύουν επί δεκαετίες.
Η ανισορροπία περνάει και στους εργαζόμενους σε τέτοιο βαθμό που μας νομιμοποιεί να λέμε ότι στους δημόσιους οργανισμούς υπηρετούν… σκιώδεις υπάλληλοι.
Ανθρωποι που δεν πατούν το πόδι τους, εισπράττουν τον μισθό τους κανονικά και κανείς δεν μπορεί να τους κουνήσει από τη θέση τους. Αδιανόητο αλλά γεγονός. Μια σκανδαλωδώς αναξιοκρατική κατάσταση, μια νοσηρή πραγματικότητα που διαπαιδαγωγεί και τις επόμενες γενιές.
• Και στα κρατικά θέατρα;
Μα πώς να ξεφύγουν; Οι καλλιτεχνικοί διευθυντές εννοείται ότι έχουν αγάπη προς το προσωπικό, σεβασμό στην εργασία όλων. Πρέπει να αφουγκράζονται τις ανάγκες, να διερευνούν και να επιλύουν τις συνθήκες που κάνουν έναν υπάλληλο μη αποτελεσματικό.
Ομως πρέπει επίσης να εκληφθεί από όλους ως αυτονόητο ότι ο τρόπος δουλειάς στο θέατρο είναι ομαδικός.
Αν δεν δουλέψει ο τεχνικός, δεν θα αποδώσει ο ηθοποιός. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να βρίσκεται σε πόστο αταίριαστο με τις ικανότητές του. Δεν έχουν όλοι οι τεχνικοί την ώρα της παράστασης την απαιτούμενη εγρήγορση, ν’ αλλάζουν σκηνικό στο δευτερόλεπτο.
Αυτά είναι πράγματα που τακτοποιούνται αν υπάρχει βούληση, όχι όμως στη χώρα μας γιατί προσκρούεις στη γραφειοκρατία και νομικούς λαβυρίνθους. Κι εσύ δεν μπορείς ν’ απολύσεις ένα δημόσιο υπάλληλο, δεν είναι η εταιρεία σου για να του πεις: «Κύριε, δυστυχώς είστε ανεπαρκής». Αυτή είναι η πικρή αλήθεια.
Θέατρο Κατερίνα Βασιλάκου (Πρ. Δανιήλ 3-5 Κεραμεικός, τηλ.: 211-0132002-5). «1984» του Τζορτζ Οργουελ. Νέα Διασκευή: Ρόμπερτ Αϊκι -Ντάνκαν Μακμίλαν. Μετάφραση -Σκηνοθεσία: Κατερίνα Ευαγγελάτου. Σκηνικά: Εύα Μανιδάκη. Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα. Μουσική: Βύρων Κατρίτσης. Βίντεο: Στάθης Αθανασίου. Σχεδιασμός Φωτισμών: Νίκος Βλαχόπουλος. Ηχητικός Σχεδιασμός: Νικόλας Καζάζης. Μουσική Διαδασκαλία: Αλεξάνδρα Λέρτα. Ειδικά Εφέ: Αφοί Αλαχούζοι. Παίζουν: Αργύρης Πανταζάρας , Νίκος Κουρής, Λένα Δροσάκη, Σωτήρης Τσακομίδης, Νίκος Πυροκάκος, Σεραφίτα Γρηγοριάδου, Ερρίκος Μηλιάρης, Αγησίλαος Μικελάτος.
