Ο Αθηναίος Κριτίας θεωρείται από τους ιστορικούς ως ένας από τους πιο αιμοδιψείς που έμειναν γνωστοί ως Τριάκοντα Τύραννοι. Ως εδώ δεν έχει και καμιά ιδιαίτερη αξία η ιστορική εκτίμηση, αποκτά όμως τεράστια όταν βλέπουμε το όνομά του να συμπεριλαμβάνεται στις εξέχουσες εκείνες προσωπικότητες του 5ου π.Χ. αιώνα που δημιούργησαν τον πρώτο Διαφωτισμό στον ανθρώπινο πολιτισμό, δηλαδή στους Σοφιστές.
Τα σπαράγματα που έχουν σωθεί φανερώνουν ένα οξύ πνεύμα, έξω από ανορθολογισμούς, δεισιδαιμονίες, θρησκοληψίες και άλλα σκοταδιστικά, ειδικά για ‘κείνη την εποχή. Φανατικός μαθητής του Σωκράτη, απομακρύνθηκε όμως απ’ αυτόν όταν ο τελευταίος τον περιέπαιξε στην αγορά, διότι ο Κριτίας δεν μπορούσε να χαλιναγωγήσει το ερωτικό του πάθος για έναν όμορφο νεαρό και εξευτελιζόταν δημόσια εκλιπαρώντας την εύνοιά του.
Εγραψε αιχμηρές δημηγορίες και ήταν ίσως ο πρώτος που απέδωσε την καταγωγή της πολιτικής (τέχνης) στην οικονομία και είπε ευθαρσώς ότι η θρησκεία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η σπουδή της εξουσίας να εμφυτεύει τον φόβο της τιμωρίας από «υπέρτερες» δυνάμεις στον ψυχισμό των ανθρώπων ώστε να τους ελέγχει χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια.
Αυτός ο άνθρωπος, φίλος του άλλου αμφιλεγόμενου Αθηναίου, του Αλκιβιάδη (θεωρείται ότι μαζί έκοψαν τις κεφαλές των Ερμών -ερμοκοπίδες), δεν δίστασε να βουτηχτεί στο αίμα αθώων, να συμμαχήσει με εχθρούς της πόλης του (Λαρισσαίους), να υμνήσει τους μισητούς Λάκωνες, να φτιάξει νόμους ακόμη για να ξαναδικάσει τους νεκρούς και πολλά άλλα φοβερά και τρομερά.
Πώς συμβιβάζονται όλα αυτά; Από τη μια μέγας σοφιστής και από την άλλη αδίστακτος δολοφόνος; Οι ιστορικοί μάλλον σηκώνουν τα χέρια· ιστορικοί είναι οι άνθρωποι, όχι ψυχαναλυτές. Πώς να διεισδύσεις στο αβυσσώδες της ανθρώπινης ψυχής; Ελα, ντε. Οσο καιρό βρίσκονταν (μαζί και ο Αλκιβιάδης) κοντά στον Σωκράτη ρουφούσαν πραγματικά τη διδασκαλία της αρετής το «ουδαμώς δει αδικείν» και άλλα που εξυψώνουν την έννοια πολίτης – άνθρωπος.
Οταν πήραν εξουσία στα χέρια τους έγιναν άλλοι άνθρωποι – αγνώριστοι, στυγνοί τύραννοι, προδότες. Πώς μας μεταμορφώνει η εξουσία (ελάχιστοι αυτοί που δεν μεταμορφώνονται, είναι γνωστό, σε όλο το μάκρος της Ιστορίας).
Εχει σημασία να δούμε ότι ο Σωκράτης εξακολουθούσε να τους υπερασπίζεται ακόμη και μετά τα «κατορθώματά» τους, προκαλώντας φυσικά την μήνιν των συμπολιτών του -τον θεωρούσαν οιονεί συνένοχο, και ήταν- αλλά αυτό περνάει στα ψιλά των ιστορικών ή φιλολογικών κιταπιών. Είναι πολυσύνθετο πολίτευμα η δημοκρατία· δημιουργεί σχέσεις και φιλίες ιερές και ανίερες, συμβατικές και αιρετικές, ορθόδοξες (sic) και ετερόδοξες, που δύσκολα ερμηνεύονται με τον κοινό νου (κατ’ άλλους είναι τελείως ερμηνεύσιμες -τρέχα γύρευε…)
Ο Σωκράτης τουλάχιστον ήταν έντιμος και ολιγαρκής, πιστός σε ό,τι κατάφερε να διανοηθεί. Ηπιε και το κώνειο, συνεπής στην υπακοή του στους νόμους, τι όμως τον έκανε να μιλάει με καλά λόγια για τους σφετεριστές της δημοκρατίας;
Οι σημερινοί διανοητές δεν πολυκαταλαβαίνουν τη στάση του Σωκράτη – παλαιομοδίτη θα τον αποκαλούσαν εάν τους ζητούσες τη γνώμη τους, τον δε Κριτία θα τον θαύμαζαν για τον «ορθολογισμό» του, την ικανότητά του να καταλάβει την εξουσία, την κάποτε δεινότητά του στον λόγο, την επιρροή του στο πλήθος.
Ετσι φαίνεται ότι έχουν τα πράγματα εδώ και χιλιετίες και στον πολιτικό και στον πνευματικό κόσμο· πώς μπορείς να αντιταχθείς στη «λογική» της επιβολής ισχύος; Θα σε πουν γλυκό και τρυφερό μεν, για τα παλαμάρια δε.
Και να λοιπόν το δίλημμα για μας του 21ου αιώνα. Αποδεχόμαστε ή απορρίπτουμε τον Κριτία; Τι μένει από την παρουσία του στον πλανήτη Γη, ο οξυνούστατος Σοφιστής ή ο αμείλικτος δολοφόνος μικρών και ανυπεράσπιστων παιδιών;
Μήπως η εξουσία αποβλακώνει; Μήπως όλα τα άλλα είναι σοφιστείες; Θεολογίες, ηθικολογίες, αλεξίλογα (αυτά που προστατεύουν τον λόγο) τεχνάσματα; Κακοχωνεμένες ερωτήσεις, αλλά, διάβολε, υπαρκτές, ακόμη.
Και τι θα γίνει με το σφρίγος της μνήμης και της Ιστορίας; Θα χαθεί επειδή τα διλήμματα μας καταδυναστεύουν ακόμη – και εσαεί;
