Τη χρονιά που πέρασε, η ελληνική εκδοτική παραγωγή προσέφερε σε ιστορικούς και φιλίστορες αξιόλογα βιβλία.
Ο Ζακ Λε Γκοφ, ο ιστορικός που κλόνισε βεβαιότητες για τον Δυτικό Μεσαίωνα, είναι αγαπητός στο ελληνικό κοινό. Ακόμη δύο βιβλία του μεταφράστηκαν φέτος: «Ο Μεσαίωνας και το χρήμα.
Δοκίμιο ιστορικής ανθρωπολογίας» (πρόλ. Γ. Ν. Γιαντσή, μτφρ. Δ. Λαμπαδά, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), όπου το χρήμα εξετάζεται ως υλική οντότητα, αλλά και ως νοητική κατασκευή που επηρέαζε σκέψεις και δράσεις, δομούσε σχέσεις, ενίσχυε και απέκλειε κοινωνικές ομάδες. Από τις εμποροπανηγύρεις έως τις συζητήσεις των λογίων, ο Λε Γκοφ μας ξεναγεί στον προ-καπιταλιστικό κόσμο, όπου η σφαίρα της οικονομίας συμπλέκεται με εκείνη της θρησκείας.
Το δεύτερο βιβλίο, κύκνειο άσμα του Λε Γκοφ, «Πρέπει, αλήθεια, να κόβουμε την ιστορία σε φέτες;» (μτφρ. Δ. Λαμπαδά, Εκδόσεις Αngelus Νovus), πραγματεύεται τους τρόπους με τους οποίους οι ιστορικοί οργανώνουν το παρελθόν και την έρευνα σε χρονικές περιόδους. Επανέρχεται στην αντίληψή του για «έναν μακρύ Μεσαίωνα», που ξεκινά από την ύστερη αρχαιότητα, διατρέχει την εποχή που ο χριστιανισμός κυριαρχούσε στη Δύση και φτάνει έως τον 18ο αιώνα, της βιομηχανικής και πολιτικής επανάστασης.
Αν ο Λε Γκοφ μας προσκαλεί να συλλάβουμε συνέχειες και ασυνέχειες στη μακρά διάρκεια και στα διαφορετικά επίπεδα του κοινωνικού και του διανοητικού βίου, το καινούργιο βιβλίο του Κώστα Γαγανάκη, «Θουκυδίδης ή Ευσέβιος; Προτεσταντική ιστοριογραφία στη Γαλλία των θρησκευτικών πολέμων» (Εκδόσεις Πόλις), επιχειρεί κάτι τέτοιο, με τρόπο υποδειγματικό, στο πεδίο της ιστορίας της ιστοριογραφίας.
Ο συγγραφέας μάς καθοδηγεί να γνωρίσουμε τα καινοτόμα χαρακτηριστικά και τις αντινομίες μιας μεθοδικής, εκκοσμικευτικής, «νέας ιστορίας», που γεννιέται μέσα στις θρησκευτικές αντιπαραθέσεις του 16ου αιώνα. Η στέρεα θεμελιωμένη ανάλυση του Κ. Γαγανάκη είναι οξυδερκής: συγκρίνει κείμενα, αναδεικνύει κληρονομιές και περιορισμούς, διαπιστώνει διστακτικές ή τολμηρές διαφοροποιήσεις σε ιστορικές αφηγήσεις που διασταυρώνουν τα ξίφη τους, στη σκιά της απολυταρχικής μοναρχίας.
Η ιστοριογραφία ως πεδίο μάχης είναι το θέμα που απασχολεί και τον Εντσο Τραβέρσο στο «Η ιστορία ως πεδίο μάχης. Ερμηνεύοντας τις βιαιότητες του 20ού αιώνα» (μτφρ. Ν. Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου). Ο γνωστός διανοούμενος υπενθυμίζει ότι η ιστοριογραφία διαπερνάται από πολιτικά διακυβεύματα και επισκέπτεται τις διαμάχες που σημάδεψαν τις πρόσφατες δεκαετίες.
Ανάμεσα σε άλλες, την αποτίμηση της Γαλλικής και της Ρωσικής Επανάστασης από την οπτική γωνία του 1989, τις διαμάχες γύρω από τις ερμηνείες του φασισμού και του ναζισμού και γύρω από τα ερωτήματα που ανακίνησε η κατανόηση του Ολοκαυτώματος.
Τις συζητήσεις, επίσης, γύρω από την ιστορικοποίηση της βιοπολιτικής και της εξορίας και γύρω από τις συγκρούσεις των πολιτικών της μνήμης. Ο Τραβέρσο, που εμπνέεται από τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, δείχνει ευαισθησία για την πλευρά των ηττημένων και έγνοια να φανούν οι εντάσεις ανάμεσα στο παρόν και τους τρόπους με τους οποίους σκεφτόμαστε και αφηγούμαστε το παρελθόν.
Δύο βιβλία του Βρετανού ιστορικού Ιαν Κέρσοου ανταποκρίνονται στο διαρκές ενδιαφέρον για τη δεκαετία του 1940. Το πρώτο από αυτά, «Χίτλερ» (Εκδόσεις Μεταίχμιο), μια επίτομη βιογραφία του δικτάτορα -οι δύο τόμοι πρωτοδημοσιεύτηκαν το 1998 και το 2000-, ισορροπεί αριστοτεχνικά ανάμεσα στο άτομο και τις συνθήκες που κατέστησαν εφικτή την ολέθρια κυριαρχία του ναζισμού.
Το δεύτερο βιβλίο του, «Στην κόλαση των δύο πολέμων. Ευρώπη 1914-1949» (μτφρ. Γρ. Κονδύλης, Στ. Ροζάνης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια), συνθέτει τις εξελίξεις στην Ευρώπη, από τις μαζικές σφαγές των αμάχων στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη γενοκτονία των Εβραίων στον Β’ έως την «αναγέννηση» μέσα από τις στάχτες.
Ο Κέρσοου προτείνει τα κλειδιά για να κατανοήσουμε την καταστροφή: έκρηξη του ρατσιστικού εθνικισμού, εδαφικές διεκδικήσεις, όξυνση των ταξικών συγκρούσεων και παρατεταμένη κρίση του καπιταλισμού.
Μια τεκμηριωμένη γεωπολιτική και στρατιωτική ιστορία για το μέτωπο της Μέσης Ανατολής στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μας προσφέρει το βιβλίο του Γιουτζίν Ρόγκαν «Η πτώση των Οθωμανών. Ο Μεγάλος Πόλεμος στη Μέση Ανατολή 1914-1920» (Εκδόσεις Αλεξάνδρεια).
Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μας κρατά η μελέτη του Θωμά Σλιώμη «Η τέχνη απέναντι στον ναζισμό. Το μουσικό κίνημα της Τερεζίν 1941-1945» (Εκδόσεις Πατάκη). Ο συγγραφέας πραγματεύεται ένα ξεχωριστό παράδειγμα καλλιτεχνικής δημιουργίας: το μουσικό κίνημα που εκδηλώθηκε στα χρόνια της γερμανικής κατοχής της Τσεχοσλοβακίας στο ιδιαίτερο ναζιστικό στρατόπεδο-γκέτο της Τερεζίν.
Το βιβλίο μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια σειρά από ερωτήματα που αφορούν τη μουσική παιδεία, την έμπνευση και την πρωτότυπη δημιουργία, όταν ο θάνατος τελεί σε μια -απροσδιόριστης διάρκειας- αναστολή. Η μουσική, υποστηρίζει ο Σλιώμης, με την επιτελεστική της όψη, δείχνει τον δρόμο της αυτο-οργάνωσης ως διεξόδου σε συνθήκες ακραίας καταπίεσης και δικαιολογεί εντέλει τους όρους «κίνημα» και «αντίσταση».
Με τον ναζισμό και την επικίνδυνη σαγήνη του καταπιάνεται ο Βαγγέλης Τζούκας στο «Φάντασμα του ναζισμού. Μυθολογία και σαγήνη του Τρίτου Ράιχ από την προπολεμική περίοδο έως τις μέρες μας» (Εκδόσεις Εστία). Ο συγγραφέας εξετάζει όψεις της ναζιστικής μυθολογίας από τα θεμελιώδη θεωρητικά της βιβλία έως τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα.
Στην ιστορία των Εβραίων, αλλά όχι μονάχα στην τραγική τους εξόντωση, μας μεταφέρει ο συλλογικός τόμος «Εβραϊκές κοινότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση 15ος-20ός αιώνας», επιμ. Αννα Μαχαιρά-Λήδα Παπαστεφανάκη (Εκδόσεις Ισνάφι).
Είκοσι πέντε χρόνια μετά τα πρώτα βήματα για μια ιστορία των Εβραίων της Ελλάδας, ο τόμος δείχνει ότι διαμορφώθηκε ένα πλούσιο, δυναμικό πεδίο, που ενσωματώνει την ιστορία των Εβραίων στην ελληνική ιστορία και γονιμοποιείται από την πλαισίωσή του στην Ανατολική Μεσόγειο και από την εβραϊκή ιστοριογραφία.
Είκοσι τρεις μελέτες φωτίζουν ζητήματα πολιτισμικής ταυτότητας, λογοτεχνικής αναπαράστασης, κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας, χωρίς να λείπουν κείμενα για τα χρόνια της Κατοχής και τις μνημονικές πολιτικές.
Γίνεται φανερό ότι το παρελθόν της Ευρώπης, και ιδιαίτερα οι τραγωδίες του 20ού αιώνα, δεν παύουν να ζητούν ιστορικές ερμηνείες και να προκαλούν το ενδιαφέρον των αναγνωστών.
