Βιβλία στο προσκέφαλο
Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα, βιβλία που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.
Στιβαρή, απέριττη, ιδιοσυγκρασιακή γραφή, δυναμικός συνεχιστής της «σχολής της Καβάλας», ο Κοσμάς Χαρπαντίδης αρχειοθετεί μνήμες, αναγνώσεις, εποχές πρόσωπα. Στην αυτοβιβλιογραφική του περιοδολόγηση διακρίνει βιβλία που τον διαμόρφωσαν ως αναγνώστη, συγγραφέα, άνθρωπο – σελίδες και μέρες ξεφυλλίζονται από κοινού στη χαμηλόφωνη αφήγησή του.
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
Μεγάλωσα σ’ ένα σπίτι όπου η γνώση ήταν το θέμα και το βιβλίο κάτι σαν φετίχ, είδος εν ελλείψει για τους προηγούμενους, έπρεπε να εξασφαλιστεί για τους νεότερους. «Να μαθάνετεν γράμματα», η πιεστική προτροπή του Πόντιου παππού Κοσμά. Επειδή όμως δεν υπήρχαν χρήματα, αλλά μόνο μισθός, τα βιβλία αγοράζονταν με δόσεις.
Βιβλιοθήκη εις δόσεις. Με την εγκυκλοπαίδεια του Ελευθερουδάκη εις τεύχη έρχονταν και τα βιβλία της προσφοράς (Ο ελέφας Κάρι, Το καλύβι του Μπαρμπα-Θωμά, Οι περιπέτειες του βαρόνου Μινχάουζεν, Οι μύθοι του Αισώπου, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ κ.ά.) γύρω στα 1965-1966 ίσως.
Αυτή ήταν και η πρώτη ύλη για τα διαβάσματά μου, δίπλα στα βιβλία του παππού μου Στάθη, από τα χριστιανικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας, όπως αυτά του Τάκη Λάππα (Καραϊσκάκης, Δοξασμένη έξοδος, Αθάνατο εικοσιένα), της Π. Τσιμικάλη, του Φώτη Κόντογλου, αλλά και το Χωρίς Οικογένεια του Εκτορα Μαλό (που ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα του Δημοτικού). Επίσης τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη αγοράστηκαν με δόσεις, όπως και όλες οι ιστορικές σειρές.
Οι λαϊκές οικογένειες, σαν τη δική μου, είχαν αγαπήσει πολύ τη σειρά τσέπης των εκδόσεων Πάπυρος και Αγκυρας, όπου διάβασα, ανάμεσα στα έντεκα ώς και δεκατεσσάρων χρόνων, Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Κωνσταντίνο Χατζόπουλο, Ιωάννη Κονδυλάκη, Ανδρέα Λασκαράτο, αλλά και Ρομ. Γκαρί, Α. Σολζενίτσιν, Γκ. Γκριν, Τ. Στάινμπεκ, Α. Ζιντ και Φρ. Μοριάκ.
Θα επιμείνω στον Παπαδιαμάντη μέχρι την πτώση της χούντας. Μάλιστα η πρώτη προσπάθειά μου να γράψω τότε ήταν μια απομίμηση του Σκιαθίτη.
Με τη μεταπολίτευση και μόλις άρθηκε η λογοκρισία είδα το φως που μου έκρυβαν. Καζαντζάκης σχεδόν όλος. Με δόσεις κι αυτός. Κάθε δεκαπενθήμερο με την καταβολή του μισθού κι ένα βιβλίο. Παράλληλα Λουντέμης. Γιάννης Ρίτσος εις δόσεις επίσης. Οι μικρές συλλογές ανά δύο. Οι μεγαλύτερες ανά μία. Είχαμε τεφτέρι στον βιβλιοπώλη.
Και η αποκάλυψη για μένα: το Τέλος της μικρής μας πόλης και Οι ανυπεράσπιστοι του Δημήτρη Χατζή. Επειτα Τα ποιήματα του Γ. Σεφέρη, Το άξιον εστί του Οδ. Ελύτη.
Και μετά επιδρομή στη «βιβλιοθήκη Πεπελάση» και στη «βιβλιοθήκη Λαμπράκη». Η μία στην Αγροτική Τράπεζα της Χρυσούπολης κι η άλλη στον δήμο της. Καμπανέλλης Μαουτχάουζεν, Κοσμάς Πολίτης Στου Χατζηφράγκου, Σεφέρης Μέρες και Μία νύχτα στην Ακρόπολη, Γιάννης Μπεράτης Το πλατύ ποτάμι, Μένης Κουμανταρέας Βιοτεχνία υαλικών, Γιώργος Ιωάννου Για ένα φιλότιμο.
Φιλοσοφικές ανησυχίες μεταξύ των τριών τελευταίων τάξεων του Λυκείου και της εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο. Νίτσε και Σοπενάουερ, Χούρσελ και Χάιντεγκερ. Αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Κακές μεταφράσεις και τόσο παίδεμα για να κατανοήσουμε. Και ξανά στην ξένη λογοτεχνία Τόμας Μαν και Μαγικό Βουνό, Δόκτωρ Φάουστους, αργότερα και Μπούντενμπροκ (τι συγκίνηση στο σπίτι τους-μουσείο στη Λυβέκη), και γενιά του τριάντα, Καραγάτσης, Θεοτοκάς και Τερζάκης. Τι συνδυασμός! Μοιάζει σαν Εδεσσα-Ζυρίχη, Σάκη Τότλη.
Βασίλης Βασιλικός, Θανάσης Βαλτινός και Μάριος Χάκκας.
Περιοδικό «Αντί» -ήμουν φανατικός του. Κατέβαινα στην Αθήνα και έδενα τα τεύχη του, Δημοχάρους αν θυμάμαι καλά. Το είχαν καταλάβει οι μπάτσοι και στον φάκελό μου είχαν γράψει: Ανήκει σε ακροαριστερήν οργάνωσιν και αναγιγνώσκει τακτικώς «Αντί» και «Ελευθεροτυπία».
Οι Ακυβέρνητες πολιτείες του Στρατή Τσίρκα αντίκρυ, το ίδιο καλοκαίρι, πριν το πανεπιστήμιο, με Το Αλεξανδρινό Κουαρτέτο του Λ. Ντάρελ. Αρης Αλεξάνδρου Το κιβώτιο (επίσης εξαιρετικά τα ποιήματά του) και οι μεταφράσεις του στους Ρώσους. Από αυτόν θα τους γνωρίσω καλά: Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Γκόρκι. Επίσης Τσέχοφ.
Και βέβαια οι εκδόσεις Ηριδανός. Αψογες αισθητικά και το μεγάλο τους στοίχημα το Αναζητώντας το χαμένο χρόνο του Μαρσέλ Προυστ. Ακόμη δεν ολοκληρώθηκε, ενιαίο, στα ελληνικά. Πρώτο διάβασμα, το 1977, λίγο πριν από τις εισαγωγικές. Συχνά ακόμη δίπλα μου. Ειδικώς οι τελευταίοι τόμοι. Αλλά και Μπαλζάκ, με Σαραζίνο.
Στο Πανεπιστήμιο ανακαλύπτω τον Γιώργο Χειμωνά. Επανέρχομαι έκτοτε συχνά και κρατώ όλα όσα μου είπε σαν φυλαχτό. Ανδρέας Φραγκιάς και Αλέξανδρος Κοτζιάς. Τάκης Σινόπουλος με μανία και Δημήτρης Παπαδίτσας αντίθετα, αλλά με κοινή αφετηρία.
Στη φοιτητική μου ζωή έρχεται η βιβλιοθήκη της Ξάνθης και ο Στέφανος Ιωαννίδης, συγγραφέας και διευθυντής της. Με τον Στέφανο καθοδηγητή έρχομαι σε επαφή με το Νίκο Καχτίτση στις δικές του εκδόσεις Ο ήρωας της Γάνδης, τις εν Μοντρεάλη.
Βυθίζομαι στην ανάγνωση της «Επιθεώρησης Τέχνης», αλλά και των «Εποχών» του Τερζάκη. Της «Διαγωνίου» του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Σχολή Θεσσαλονίκης τι θα ήσουν, αν δεν υπήρχε ο Πεντζίκης κι ο Χριστιανόπουλος; Ιωάννου και Ασλάνογλου ναι.
Μανόλης Αναγνωστάκης και Νίκος Μπακόλας. Το Τραμ – ένα όχημα. Περιοδικό που με αναστατώνει. Από εκεί θα συνομιλήσω αργότερα με τον ποιητή Μίμη Σουλιώτη και θα αγαπήσω τον ίδιο και την ποίησή του.
Αλλά και από τα Τραμάκια του Γ. Κάτου τα ποιήματα του Γιώργου Χρονά. Επίσης από την Εγνατία του ίδιου ο Νίκος Καρούζος.
Γιάννης Κοντός – ορόσημο για μένα, ποιητής και φίλος. Εκδόσεις Κέδρος – φοιτητής περνούσα απ’ έξω και χάζευα. Τη Νανά Καλλιανέση και τις επιλογές της. Τίποτα δεν εξέδιδε που να μην με ενδιέφερε. Από τις εκδόσεις Ράππα ο Ρολάν Μπαρτ. Τα αγαπώ όλα του Μπαρτ, τόσο ανυπόκριτος. Γιάννης Βαρβέρης και Νάσος Βαγενάς, η ποίησή τους είναι η εποχή μας.
Ομως ξεπέρασα το όριο των λέξεων και είμαι ακόμη στα φοιτητικά μου χρόνια. Οσα από τα βιβλία μου αγοράστηκαν με δόσεις τ’ αγαπώ ιδιαίτερα. Κι ας είναι μοιρασμένα σε τρία διαφορετικά σημεία του ορίζοντα. Βιβλιοθήκη εις δόσεις.
Ας όψεται ο χωρισμός, με το επικείμενο διαζύγιο. Ας όψονται οι μετακομίσεις, οι αλλαγές πόλεων κι η αναποφασιστικότητά μου. Οπου και να ’ναι όμως θα μου ανήκουν για πάντα, αφού το βιβλίο ανήκει όχι μόνο σε αυτόν που το αγοράζει, αλλά και σε αυτόν που το διαβάζει και τον σημαδεύει. Κι αυτό με παρηγορεί.
• Επικείμενη έκδοση το μυθιστόρημά του «Το άκυρο αύριο» (εκδ. Πόλις).
