Η γλώσσα, το μεδούλι της ποίησης

Ενας ποιητής γράφει δοκίμια με τη φυγόκεντρη περιπλάνηση ενός καλλιτέχνη, που στηρίζεται στην ισχυρή διαίσθησή του καθώς προσεγγίζει τα κείμενα. Δεν διατυπώνει δηλαδή μια ολοκληρωμένη ποιητική θεωρία, αλλά ένα σύνολο αρχών που οριοθετούν τα προσωπικά του πιστεύω μέσα στο ρεύμα που εκφράζει.

Ως εκ τούτου δεν προτείνει μια συμβατική λίστα έργων, αλλά κάνει μια ιδιοσυγκρασιακή επιλογή όσων αποδίδουν καλύτερα τις απόψεις του.

Ολο αυτό βέβαια συνήθως διακρίνεται από αποσπασματικότητα και περιπτωσιολογία. Οχι όμως στον Εζρα Πάουντ (1885-1978).

Τα δοκίμιά του, γραμμένα καταρχάς στον Μεσοπόλεμο, αποσταγμένα από τα διδάγματα του μοντερνισμού, περιέχουν αφενός τις περί ποίησης αρχές του και αφετέρου τους λογοτέχνες που εκτιμά, σε μια συνεχή σύγκριση με τις μεγάλες κατ’ αυτόν αξίες, όπως είναι ο Ομηρος, στον οποίο κανείς «μπορεί να βρει “τα πάντα” σχεδόν», ή ο Οβίδιος, που επέδρασε στους μεταγενέστερους πολύ περισσότερο απ’ ό,τι ο Βιργίλιος, και ο Δάντης, ο οποίος αποτέλεσε την κορύφωση στο είδος γραφής που υπηρετούσε.

Τα συσσωρευμένα ονόματα, το συνεχές πηγαινέλα από έργο σε έργο, ο πυρετικός βομβαρδισμός με ονόματα και χαρακτηριστικά ενίοτε συμπιέζουν τις θεωρητικές του απόψεις, αλλά καθόλου δεν μας εμποδίζουν στην παρακολούθηση της σκέψης του.

Τα περισσότερα δοκίμια που είναι γραμμένα σε άλλη εποχή ευνοούν δύο τρόπους ανάγνωσής τους, την ιστορική και τη διαχρονική. Στην πρώτη οι ιδέες τους συνδέονται στενά με μια συγκεκριμένη εποχή και αποκτούν χαρακτήρα ορόσημου σε μια ιστορική πορεία των γραμμάτων, ενώ στη δεύτερη τα συμπεράσματά τους φιλοδοξούν να αντέξουν στον χρόνο και να αποτελέσουν μια διαρκέστερη ερμηνεία της λογοτεχνίας.

Ο Εζρα Πάουντ εκφράζει σθεναρά τον αγγλοαμερικανικό μοντερνισμό και τις αντιλήψεις που διαμορφώθηκαν στην εποχή του, αλλά συνάμα αφήνει μια παρακαταθήκη για όποιον επίδοξο ποιητή θέλει να αντιληφθεί γενικότερες πτυχές της τέχνης.

Βασικός εκπρόσωπος του ιματζισμού (εικονισμού) και του βορτισισμού, στήριξε τις ιδέες του σε ένα ευρύ πεδίο γνώσεων, από την κινεζική και ιαπωνική λογοτεχνία ώς τους ευρωπαϊκούς μεσαιωνικούς θρύλους κι από την αναγεννησιακή γραμματεία ώς τη γαλλική κουλτούρα.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, στην ουσία μιλά στους ποιητές για να διασαφηνίσει τις αρχές του, συχνά με απόλυτες ρήσεις αλλά εξίσου συχνά με τη στόφα ενός υποψιασμένου δημιουργού. Οι υπεύθυνοι του τόμου επέλεξαν δύο βασικά βιβλία του, το «The ABC of Reading» (1934) και το «Literary Essays» (1954), τα οποία αποδίδουν αντιπροσωπευτικά σημεία της ποιητικής του.

Αξίζει να εμμείνουμε στις βασικές αρχές, πτυχές των οποίων ο Εζρα Πάουντ επαναλαμβάνει ανά τακτά διαστήματα. Πιστεύει ακράδαντα στη γόνιμη, καθοριστική, θεμελιώδη σαν σπονδυλική στήλη αξία της λογοτεχνίας μέσα στην κουλτούρα ενός έθνους.

Δηλώνει χαρακτηριστικά ότι η λογοτεχνία είναι το νευρικό σύστημα του έθνους και γι’ αυτό ο λαός που σέβεται τον εαυτό του καλλιεργεί την τέχνη, μέσα στην οποία επιδιώκει να ανακαλύψει τον βαθύτερό του εαυτό. Και μάλιστα αν «αγνοεί τα μηνύματα των καλλιτεχνών του, παρακμάζει», αφού αυτοί προαισθάνονται όσα αργότερα θα γίνουν γνωστά στο ευρύτερο κοινό.

Ως συνέπεια απορρέει η διαπίστωση ότι η εξοικείωση με την πρόχειρη γραφή οδηγεί αναπόδραστα μια κοινωνία στην απώλεια της κυριαρχίας της. Αλλά και γενικότερα, οι τέχνες «προσφέρουν ένα σημαντικό μέρος του διαρκούς και άφθαρτου στοιχείου της ανθρώπινης φύσης, της μη υλικής του φύσης» κι έτσι χορηγούν «τα πλέον αξιόπιστα στοιχεία για να ορίσουμε τι είδους ον είναι ο άνθρωπος».

Κι ο Εζρα Πάουντ θεωρεί κορωνίδα της τέχνης την ποίηση, τόσο σε σχέση με την πεζογραφία, η οποία δεν στοχεύει στην έγερση συγκινήσεων, όσο και με το θέατρο, το οποίο δεν επιμένει στον λόγο αλλά στη δράση.

Μυελός των οστέων σε κάθε τέτοιο εγχείρημα είναι η γλώσσα, καθώς η λογοτεχνία είναι «γλώσσα φορτισμένη με νόημα», και μάλιστα η ποίηση «αποτελεί την πυκνότερη μορφή γλωσσικής έκφρασης», που «μεταφέρει μεγαλύτερο φορτίο ενέργειας».

Γι’ αυτό καλοί συγγραφείς είναι εκείνοι που συντηρούν την αποτελεσματικότητα της γλώσσας, επιδιώκοντας την ακρίβεια (μια μοντερνιστική εμμονή στην αδιαμεσολάβητη επαφή της γλώσσας με τα πράγματα), τη ζωντάνια, την απόλυτη διαύγεια και απλότητα, αλλά και τη μέγιστη δυνατή οικονομία των λέξεων.

Ο τόμος έχει διττή σημασία: αφενός μας φέρνει σε επαφή με την ποιητική του μοντερνισμού, στην αγγλοαμερικανική του -κατά Πάουντ- εκδοχή, κι αφετέρου μας συστήνει βασικούς προβληματισμούς ενός εμβληματικού ποιητή, που στοχάστηκε πάνω στην τέχνη, την κριτική και τη διδασκαλία της, διάβασε πολύ και συνέκρινε στίχους, ποιήματα και δημιουργούς, αλλά και επιχείρησε να τα σχηματοποιήσει και να δείξει μηχανισμούς αισθητικής και φιλοσοφικής παραγωγής.