Ερημοποίηση… η ασυνόδευτη

Είκοσι δύο χρόνια αφότου ψηφίστηκε στο Παρίσι η Διεθνής Σύμβαση για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης στις 17 Ιουνίου 1994, η ερημοποίηση παραμένει παγκόσμια περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική απειλή και περιλαμβάνεται στους Στόχους Αειφορικής Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών γιατί κάτω στη γη είναι… ασυνόδευτη.

Διαδικασία ακραίας υποβάθμισης της γης σε ξηροθερμικές περιοχές, η ερημοποίηση συνεπάγεται απώλεια της βιολογικής και οικονομικής παραγωγικότητάς της. Χωρίς έδαφος και νερό, η γη δεν προσφέρει υπηρεσίες προστασίας από υπερθέρμανση, διατήρησης αποθεμάτων νερού, θρεπτικών ουσιών και βιοποικιλότητας.

Ετσι απειλείται η εξασφάλιση τροφής, νερού, πρώτων υλών, ενέργειας και ευημερίας στα δισεκατομμύρια φιλοξενουμένων της γης, ανεξαρτήτως είδους, φύλου, εισοδήματος και κοινωνικής τάξης.

Η εφαρμογή της Σύμβασης συναντά δυσκολίες γιατί η γη και το νερό είναι πόροι πρωταρχικής σημασίας για οποιαδήποτε μορφή ανάπτυξης. Αυτό φαίνεται ανάγλυφα στις αλλαγές στόχων και κυρίως πρακτικών από το διεθνές στα κατώτερα επίπεδα. Η γραμματεία και τα όργανα της Σύμβασης διαμορφώνουν φιλόδοξους, γενικούς στόχους. Η εφαρμογή τους είναι εθελοντική.

Το 2012, ως αναγκαία προϋπόθεση αειφορικής ανάπτυξης τέθηκε ο στόχος «ουδέτερη υποβάθμιση γης», που σημαίνει αποτροπή/μείωση υποβάθμισης, αποκατάσταση/ανάκτηση της υποβαθμισμένης και ερημοποιημένης γης.

Φέτος, με το μήνυμα «Προστατέψτε τη Γη, αποκαταστήστε τη γη, εμπλέξατε τους ανθρώπους», η Σύμβαση αναγνωρίζει ότι η γη, χρόνια αγνοημένος παράγοντας αειφορικής ανάπτυξης, είναι ζωτικής σημασίας για «απαντήσεις» σε πολλές αναπτυξιακές προκλήσεις.

Προωθεί την «περιεκτική συνεργασία» για επίτευξη ουδέτερης υποβάθμισης γης απαιτώντας δομικές κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές και έναν νέο τρόπο σκέψης για ανοιχτή και περιεκτική συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκομένων – υπουργείων, οικονομικών κλάδων, χωρών.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει υπογράψει τη Σύμβαση, αλλά στερείται σχετικό πλαίσιο πολιτικής. Υπάρχει η Οδηγία-Πλαίσιο για το Νερό, αλλά για το έδαφος… υπάρχει πρόβλημα! Η πρόταση για Οδηγία-Πλαίσιο για την Προστασία του Εδάφους απορρίφθηκε, κατόπιν 15μηνης διαβούλευσης, το 2007, γιατί δεν εξασφάλισε την απαιτούμενη πλειοψηφία στο Ευρωκοινοβούλιο. Πέντε χώρες -Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία, Αυστρία, Αγγλία- ψήφισαν αρνητικά δηλώνοντας:

«Το έδαφος δεν μπορεί να αποτελέσει θέμα διαπραγμάτευσης σε επίπεδο Ε.Ε.», οι αποφάσεις χρήσεων γης ανήκουν στη δικαιοδοσία των κρατών. Η προσπάθεια επαναλήφθηκε το 2013. Απέτυχε τον Μάρτιο του 2014. Πρωτοστατούσε το λόμπι των αγροτών…

Η Ελλάδα, με 30-35% των εδαφών της σοβαρά υποβαθμισμένο, υπέγραψε τη Σύμβαση το 1996. Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης θεσμοθετήθηκε το 2001, αλλά δεν έχει διοικητική και χρηματοδοτική υποστήριξη ούτε επικαιροποιείται παρακολουθώντας τη Σύμβαση.

Σπάνια έως καθόλου λαμβάνεται υπόψη στον, συνήθως προσχηματικό/μεροληπτικό, αναπτυξιακό και χωροταξικό σχεδιασμό. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια της «κρίσης», όλα επιτρέπονται παντού με fast track (!) -εκτός σχεδίου δόμηση, υδροβόρα θέρετρα, γήπεδα γκολφ, εγκαταστάσεις ΑΠΕ- και, συγχρόνως, πολλά προβλήματα -υποβαθμισμένα εδάφη, πυρκαγιές, υπερβόσκηση- δεν αποκαθίστανται.

Διαιωνίζονται αδικαιολόγητες καθυστερήσεις εφαρμογής της εθνικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας και συμμόρφωσης με Ευρωπαϊκές Οδηγίες για το Νερό, τους Οικοτόπους (Δίκτυο Φύση 2000).

Κυριαρχεί η αφήγηση «το έργο έχει Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων άρα είναι… φιλοπεριβαλλοντικό» (!), οι δε σχετικές αδειοδοτήσεις είναι τυπικότητες που πρέπει να επιταχύνονται για να «τελειώνουμε» με τις ιδεοληψίες περί προστασίας του περιβάλλοντος.

Αποσπασματικά, κατά περίπτωση, μέτρα προστασίας έγγειων πόρων είναι ανεπαρκή ενόσω το κλίμα αλλάζει και το κοινωνικο-οικονομικό και θεσμικό περιβάλλον επιδεινώνεται. Στις συζητήσεις για το χρέος δεν ακούγεται λέξη για το συσσωρευόμενο κόστος υποβάθμισης της γης και το κόστος αποκατάστασής της που υποθηκεύει την επιβίωση και αυτάρκεια των μελλοντικών γενιών…

Συνοψίζοντας, από το δυσπρόσιτο, «απολιτικό» και συμβολικό επίπεδο της Διεθνούς Σύμβασης το πρώτο εμπόδιο παρουσιάζεται στο πολιτικό επίπεδο της Ε.Ε. Από την περιβαλλοντική νομοθεσία της αποκλείεται με βέτο το έδαφος γιατί η ευρωπαϊκή προστασία του συγκρούεται με την εθνική κυριαρχία των κρατών-μελών.

Στο μικροπολιτικό επίπεδο της Ελλάδας, σκοπιμότητες, αδιαφορία και ανενδοίαστη εκμετάλλευση εδάφους και νερού σπρώχνουν την υποβάθμιση της γης και την ερημοποίηση στην αφάνεια.

Η ερημοποίηση καλύπτεται από Διεθνή Σύμβαση αλλά δεν έχει κηδεμόνες στη γη. Η πρόσφατη πρωτοβουλία People4Soil, που αισιοδοξεί να ασκήσει πίεση για να αποκτήσει το έδαφος θεσμική κάλυψη στην Ε.Ε., δεν αρκεί.

Η ερημοποίηση θα παραμένει ασυνόδευτη, χωρίς ελπίδα αναστροφής, ενόσω οι άνθρωποι δεν έχουν σαφή δικαιώματα χρήσης εδάφους και νερού και, κυρίως, ενόσω δεν προτάσσουν την αξία χρήσης και ύπαρξης πάνω από την ανταλλακτική τους αξία.

*καθηγήτρια, πρόεδρος Τμήματος Γεωγραφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου