Δημιουργώντας από το τίποτα μαγεία

Και ο τυφλός ποιητής μας ένας διαφωτιστής ήταν, μας λένε τα μέλη της φλαμανδικής ομάδας, που ακολουθούν την παλιά οδό των θεατρίνων, ακροβατών, ζογκλέρ και τσαρλατάνων για να φέρουν από το πουθενά τέχνη και να δώσουν μια παράσταση ανοιχτή στη γλώσσα, πολιτική στο θέμα, ανυπόκριτη στο μήνυμα

Θα ήταν ασφαλώς σε άλλες περιστάσεις μια από τις δυνατότερες προτάσεις στη βελγική φάση αναδιαμόρφωσης του Φεστιβάλ μας.

Το πρόσφατο, μόλις ενός χρόνου, δημιούργημα των Φλαμανδών Needcompany επιλέχτηκε αρχικά από τον συμπατριώτη τους Γιαν Φαμπρ, ακυρώθηκε στη γενική αναστάτωση που ακολούθησε, για να προσκληθεί εκ νέου από τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο σαν ένα από τα πιο εξωστρεφή βλέμματα του φετινού προγράμματος.

Και η αλήθεια είναι πως όταν παίχτηκε –μετά την καταστατική πλέον για τον συγκεκριμένο θίασο περιφορά στον κόσμο– στην Πειραιώς, άφησε ελάχιστα περιθώρια αμφιβολιών περί της αξίας του θεατρικού σύμπαντος των Κάτω Χωρών.

Η παράσταση του «Τυφλού ποιητή» στην κυριολεξία σε αφήνει με το διπλό συναίσθημα της πληρότητας για ό,τι βλέπεις και της μελαγχολικής διαπίστωσης για ό,τι ελληνικό συγκρίνεται μοιραία μαζί του…

Εκείνο που εντυπωσιάζει στην περίπτωση των Needcompany δεν βρίσκεται μόνο στην επιλογή του θέματος, στη δραματουργία ή στην, ας πούμε, ικανότητα ανάπτυξης ενός επιχειρήματος στη θερμή επιφάνεια της πολιτικής πραγματικότητας χωρίς ίχνος διδακτισμού.

Είναι και κάτι άλλο: από πίσω κρύβεται η παρουσία ενός βιρτουόζου.

Στον Χορό, στη μουσική, στην παντομίμα και στη σωματική έκφραση, ακόμα και στην ικανότητα μεταμόρφωσης με τα πιο απλά σκηνικά μέσα, τα μέλη των Needcompany ακολουθούν την παλιά οδό των θεατρίνων, ακροβατών, ζογκλέρ και τσαρλατάνων για να δημιουργήσουν από το τίποτα μαγεία και να φέρουν από το πουθενά τέχνη.

Η παράσταση του «Τυφλού ποιητή» από την άποψη της καταγωγικής δημιουργίας θυμίζει -αν δεν αποτελεί κιόλας- σύγχρονο τσίρκο.

Από αυτό το υλικό, και σε αυτή την παράδοση πάνω, οι Βέλγοι δημιουργούν μια παράσταση ανοικτή στη γλώσσα, πολιτική στο θέμα, γοητευτική στα μέσα, ανυπόκριτη στο μήνυμα.

Η ιδέα, λέει, γεννήθηκε σε ένα ταξίδι του Jan Lauwers στην Κόρδοβα. Φαντάζομαι πολλοί θα είδαν τον καθεδρικό ναό να έχει παρεισφρήσει στο οικοδομικό αραβούργημα του Μεγάλου Τεμένους με τις 856 κολόνες και την ανυπέρβλητη σιωπηλή επικοινωνία με το άπειρο.

Ελάχιστοι όμως θα διάβασαν, όπως αυτός, την αρχιτεκτονική αυτή αλληλουχία καρκινικά: εδώ, ο αραβικός πολιτισμός μοιάζει μεγαλύτερος και ισχυρότερος, μια αδικαίωτη στους αιώνες υπέρβαση του πνεύματος, αδικημένη τόσο από τους Ευρωπαίους στοχαστές όσο και από τους Αραβες που ακολούθησαν.

Πράγματι, ο αραβικός πολιτισμός υπήρξε για κάποιους αιώνες ο χαμένος κρίκος του ελληνικού πνεύματος και ένας από τους πιο ανοικτούς, σκεπτικούς και παλλόμενους φάρους της ανθρωπότητας.

Κι αν στο τέλος η συμβολή του ξεχάστηκε, αυτό έγινε όχι γιατί έσβησε το λάδι του λύχνου, αλλά γιατί θάφτηκε με το σπαθί.

Η ιστορία της νεότερης Ευρώπης έχει γραφτεί από το σπαθί των νικητών και για χάρη τους.

Η ταυτότητά της εμπεριέχει τους σκοτεινούς καιρούς των Σταυροφοριών, όπως και την αγωνία της να αποκτήσει ταυτότητα προσδιοριζόμενη απέναντι στο μισητό εκείνο έτερον της «Ανατολής».

Ο Σύρος ποιητής

Η παράσταση των Need­company είναι μια παράσταση αφιερωμένη λοιπόν σε αυτό το «μισητό Αλλο».

Μια πολύ απλή δομικά παράσταση επτά μονολόγων από τους υπερκαλλιτέχνες της ομάδας, που για λίγο αφήνουν στην άκρη την πανοπλία της ασφάλειας και της ατομικότητας για να φορέσουν το αραχνοΰφαντο υφαντό της αραβικής ευαισθησίας.

Οι επτά καλλιτέχνες θα μιλήσουν με απόλυτη -σχεδόν σοκαριστική- ειλικρίνεια, θα ξεδιπλώσουν την προσωπική τους μικρο-ιστορία, την παιδική τους ηλικία, τα σύνδρομα και τα τραύματα που τους απειλούν.

Και έπειτα, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, θα ψάξει να βρει τον εαυτό του πίσω, στους προγόνους του.

Πόσες γενιές πίσω πρέπει να κινηθούμε για να καταλήξουμε στις ρίζες της σημερινής ταυτότητάς μας;

Κι όμως, όπως κινούμαστε προς τα πίσω δεν καταλήγουμε σε εμάς αλλά σε όλους τους άλλους.

Οι ρίζες μας πλέκονται με τις ρίζες άλλων χωμάτων, αρδεύονται από υπόγεια ρεύματα. Η ταυτότητά μας σκορπίζει στους ανέμους και κομμάτια της βρίσκονται παντού.

Είμαστε όλοι παιδιά όχι της ιστορίας, αλλά των ποιητών που συνέλαβαν την αφήγηση της μίας και αδιαίρετης ανθρωπότητας.

Ενας από αυτούς, ο βασικότερος στο θέμα μας, είναι ο Σύρος ποιητής Abu al’ala al Ma’arri (973-1053), ο τυφλός ποιητής, ένας πρώιμος Αραβας Βολταίρος, που μίλησε με στίχους για την ανάγκη διάλυσης των συνόρων που εγκλωβίζουν την ανθρώπινη σκέψη. Σε αυτόν καταλήγει η παράσταση των Needcompany. Αφού πρώτα γυρίσει τον κόσμο όλο σε μια σκηνή πάνω, στο σκηνικό πάτσγουορκ της Grace Ellen Barkey, στον Αμερικανοεβραίο καουμπόι του Jules Beckman ή στην ιστορία του Maarten Seghers, του μακρινού απογόνου του σιδερά που έφτιαξε κάποτε τη μικροσκοπική πανοπλία του «φοβερού» Φρειδερίκου. Που πλαγίως άλωσε την πόλη του ποιητή και που φέρει κι αυτός το φοβερό στίγμα του κανιβαλισμού που ακολούθησε τη φήμη της «ιερής» φράγκικης εκστρατείας.

Δεν είμαστε μόνοι εμείς ούτε εμείς μόνο. Οι ιστορίες μας είναι υπέροχα μπερδεμένες, αν τις αφήσουμε να ξετυλιχθούν από μόνες τους.

Καλύτερα να ακολουθήσουμε, όπως κάνει ο Mohamed Toukabri, τον δρόμο του σώματος και του χορού για να επικοινωνήσουμε, ή να πάρουμε τον δρόμο της ποίησης.

Ή, ακόμα, καλύτερα, να αφεθούμε στις περίεργες εικόνες που φέρνουν στη σκηνή τα εικαστικά δημιουργήματα της ομάδας -τα κάπως «καστελουτσικά»-, που άλλοτε θυμίζουν γιγάντιες γκιόστρες κι άλλοτε τεράστια φουσκωτά μικρόβια.

Τη βαθιά καταγωγή μας τη συναισθανόμαστε στον χώρο του θεάτρου με όλα τα μέσα πλην του λόγου.

Ιδια πατρίδα

Καταλαβαίνουμε τι θέλουν να πουν οι Βέλγοι καλλιτέχνες; Νομίζω πως ναι.

Το «νόημα» της προσπάθειάς τους είναι, παραδόξως, διαυγές. Και το μυστικό είναι το εξής: ανήκουμε όλοι στην ίδια πατρίδα, που κι αν δεν έχει σύνορα, δεν της λείπουν κιόλας οι οριοθετήσεις.

Είμαστε όλοι παιδιά και απόγονοι του Διαφωτισμού. Και ο τυφλός ποιητής μας ένας διαφωτιστής ήταν, στον δρόμο από τους αρχαίους σοφιστές προς τον Βολταίρο, τους εγκυκλοπαιδιστές και τον Καντ.

Η σκέψη μας ανήκει εκεί, στην ελευθερία του πνεύματος, στην ανεξιθρησκία, στη συνύπαρξη και τον αλληλοσεβασμό, στον αγώνα για απομάκρυνση κάθε προκατάληψης.

Οποιος μετέχει αυτής της παιδείας θεωρείται μέλος της πατρίδας.

Σε αυτήν ομνύουν και οι Βέλγοι ασυνείδητα και με πάθος. Και το κάνουν αυτό με την τέχνη και το παράδειγμά τους, με την έρευνα και με πλήρη κυριαρχία των εκφραστικών μέσων.

Δίνουν και ένα επιχείρημα για όσους θέλουν να τους βλέπουν ως κάτι άλλο στο ελληνικό Φεστιβάλ.

Το «Φεστιβάλ που θέλουμε», σύμφωνα με την ερώτηση της πρόσφατης συζήτησης, πρέπει να αποτελεί φυλάκιο αυτής της πανανθρώπινης πατρίδας «των ιδεών και της αγάπης».

Χωρίς διαβατήριο και σύνορα, αλλά με ακριβούς και φανατικούς πατριώτες.