Στα 1884, ο Κωνσταντίνος Σκόκος, εκδότης του ομώνυμου και μακρόβιου φιλολογικού «Ημερολογίου», απευθύνει επιστολή στον λόγιο και δημοσιογράφο της εποχής Δημήτριο Βαρδουνιώτη, προσκαλώντας τον να συμβάλει και εκείνος με τον «σατυρικόν του κάλαμον» στην επιτυχία της έκδοσης της σατιρικής εφημερίδας «Ἑωσφόρος».
Ο Σκόκος, στην επιστολή του, θέτει τις βάσεις επί των οποίων σκοπεύει να στηρίξει «ἐπὶ κοινῷ ἀγαθῷ τὴν ἐφημερίδαν ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ κοινοῦ».
«Yποδεικνύει», λοιπόν, στον αλληλογράφο του τα προς σάτιρα και «διακωμώδησιν» θέματα:
«Ἀναμφιβόλως τὸ πολιτικὸν στάδιον ἀνοίγει και θ’ ἀνοίξῃ ἡμῖν ἀγῶνα ὅν δέον νὰ διεξαγάγωμεν αὐστηρῶς. Ἀλλ’ ἐν τῆ κοινωνίᾳ, ἐν τῷ καθ’ ἑκάστην βίῳ κρύπτονται τοιαῦτα θέματα πρὸς σατύριον καὶ διακωμώδησιν, […] πολλαὶ προλήψεις παράλογοι καὶ τερατώδεις, πολλαὶ ματαιότητες καὶ οὐτοπίαι καθεληκυῖαι ὑπὸ τῆς ἀνθρωπίνης μωρίας […]. Ὃλοι ἐκεῖνοι οἱ ἀδιαφοροῦντες γιὰ τὴν οὐσίαν καὶ παρασκευάζοντες τὰ κοινωνικὰ μέλη ἀμοιβαίως ὑποκριτὲς καὶ θεατές, οἱ ἀφανίζοντες τὸ πρᾶγμα χάριν τῆς μορφῆς, τὸ αἴσθημα χάριν τῆς παραλόγου ἀνάγκης, τὴν ἀλήθειαν εὶς τὰς λεπτότητας τοῦ κοινωνικοῦ λεγομένου ψεύδους καὶ τὴν φύσιν χάριν τῆς τεχνικῆς μιμήσεως, δέον νὰ ἐξευτελισθῶσιν […]. Ἡ πολυτέλεια καὶ ἡ ἐπίδειξις, ἡ σαγηνεύουσα ἐκείνη μαγγανεύτρια Ἐριννὺς τῆς πτωχῆς διανοίας καὶ τῆς κούφιας κεφαλῆς […] ἡ ἀφαιροῦσα τὴν τιμὴν καὶ τὸν ἄρτον ἀπὸ τοὺς διὰ τῆς ἰδίας ἐργασίας ἀποζῶντες καὶ πλουτίζουσα τοὺς τοκογλύφους καὶ τοὺς μεγάλους ἐκμεταλλευτές, δύναται νὰ παράσχῃ ἀνεξάντλητο θέμα σατύρας ὑφ’ ὅλες τὶς κοινωνικὲς μορφὲς ὑφ’ ἅς παρουσιάζεται […]. Αἱ ποικίλαι καταχρήσεις τῶν μεγάλων καὶ τῶν ἰσχυρῶν, ἡ ὑπὸ τὴν μορφὴν τῆς νομιμότητος λήστευσις τοῦ ἐργαζομένου λαοῦ, ἡ ἡμιμάθεια ἐπικαθημένη εἰς τὰ ὑψηλὰ στρώματα, ὁ ταρτουφισμὸς ἐν παντί, ἡ σεμνοτυφία, τὸ μονοπώλιον τοῦ πατριωτισμοῦ καὶ πάσης ἰδέας, αἱ νηστεῖαι καὶ τὰ αἴσχη τῶν καλογήρων […], αἱ ρυπαρότηται τῶν παπάδων, αἱ παράλογοι ἀξιώσεις τοῦ πλούτου καὶ τῆς συνθηματικῆς ίσχύος, οἱ κομπασμοὶ τῆς ἀνδραγαθίας καὶ εἴ τι ἄλλο παραπλήσιον ἔσονται ἐν συνόψει ὁ ἐπιούσιος ἄρτος τοῦ Ἑωσφόρου».
Ηταν η εποχή που ο σατιρικός έντυπος λόγος γνώριζε μεγάλη άνθηση, καθώς η σύγχυση των ιδεών και οι πολιτικές και κοινωνικές αντιφάσεις που επικρατούσαν στη μετεπαναστατική Ελλάδα αποτελούσαν πεδίον δόξης λαμπρόν για το σατιρικό πενάκι και τον «σατυρικόν κάλαμον».
Τα αιχμηρά βέλη των σκιτσογράφων και σατιρογράφων κατευθύνονταν παντού, στα πολιτικά κόμματα, στο «Βασίλειον», στην Εκκλησία, στην κοινωνία.
Η σάτιρα, διαρκώς μεταμορφούμενη, αποτελούσε τον καθρέφτη της εποχής.
Στην όποια μορφή της (γελοιογραφία, σατιρικό ποίημα ή κείμενο, ευθυμογράφημα κ.λπ.) ήταν ιδιαίτερα αιχμηρή, απαξιωτική, καταγγελτική.
Είναι χαρακτηριστική ως προς αυτό η έκκληση που απευθύνει ο Σκόκος προς τον Βαρδουνιώτη: «Βάψητε εἰς τὰς πηγὰς ταύτας τὸν κάλαμόν σας καὶ χύσετε τὴν χολήν σας καθ’ ὅλων αὐτῶν τῶν μωριῶν».
Ηταν η εποχή που σατιρικές εφημερίδες όπως οι γνωστές «Ραμπαγάς», «Ασμοδαίος», «Αστυ», «Φως», «Ρωμηός», «Αριστοφάνης», «Παληάνθρωπος» κ.λπ. ταρακουνούσαν το σύστημα εξουσίας και επηρέαζαν καθοριστικά τις πολιτικές εξελίξεις.
Ηταν η εποχή που οι εκδότες, οι γελοιογράφοι και οι δημοσιολογούντες είχαν κοινό προφίλ ανήκαν στην πνευματική ελίτ της ελεύθερης τότε Ελλάδας και πολύ συχνά συνεργάζονταν μεταξύ τους στον κοινό αγώνα για τη διεύρυνση των ελληνικών συνόρων και την κατοχύρωση της εθνικής κυριαρχίας, την πάταξη της πολιτικής διαφθοράς, τη βελτίωση του μορφωτικού επιπέδου των Ελλήνων και την αποκατάσταση της λαβωμένης και ενίοτε σκλαβωμένης δημοκρατικής συνείδησης του πολίτη.
Ηταν η εποχή που πνευματικοί και δημοκρατικοί εκδότες και εφημεριδογράφοι, όπως ο Λασκαράτος, ο Ροΐδης, ο Κλεάνθης Τριαντάφυλλος, ο Βλάσσης Γαβριηλίδης κ.ά., αφορίστηκαν και αναθεματίστηκαν από την Εκκλησία ή διώχθηκαν και φυλακίστηκαν από το κράτος, υπερασπιζόμενοι την ελευθεροτυπία και τις ιδέες τους μέσω της αιχμηρής σάτιράς τους.
Ηταν η εποχή που τα οικονομικά αδιέξοδα οδηγούσαν εκδότες στην ακραία φτώχεια, όπως τον Σοφοκλή Καρύδη, ή στην αυτοκτονία, όπως τον Κλεάνθη Τριαντάφυλλο, καθώς μόνη πηγή χρηματοδότησης των εντύπων τους ήταν οι συνδρομές των αναγνωστών τους.
Επιχειρώντας ένα ιστορικό άλμα στο σήμερα, εποχή σημαδεμένη από τα μνημόνια, την απώλεια της εθνικής κυριαρχίας, τις ακραίες κοινωνικές αντιθέσεις, τη σύγχυση στους κόλπους του πολιτικού και κοινωνικού σώματος, διαπιστώνουμε την παντελή σχεδόν απουσία του σατιρικού λόγου.
Με εξαίρεση τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο σατιρικός λόγος είναι συχνά κατευθυνόμενος, κακόβουλος και κακόγουστος, ελάχιστες μόνο στήλες των καθημερινών εφημερίδων σατιρίζουν εύστοχα και εποικοδομητικά τη σκληρή και αλλοπρόσαλλη επικαιρότητα.
Ζούμε, δυστυχώς, στην εποχή που το πεδίο ενημέρωσης, όπως και τα υπόλοιπα, καθορίζεται με όρους οικονομίας.
Οι εκδότες είναι πλέον μιντιάρχες, καναλάρχες, ολιγάρχες, παίκτες του μιντιακού γηπέδου, παράγοντες του ποδοσφαίρου, ενίοτε και εκβιαστές.
Ζούμε στην εποχή που η χρηματοδότηση των ηλεκτρονικών και έντυπων μέσων των επονομαζόμενων μιντιακών συγκροτημάτων εξασφαλίζεται κυρίως από τη διαφήμιση και τα τεράστια τραπεζικά δάνεια, τα οποία σπανίως αποπληρώνονται χάριν των διαπλεκόμενων συμφερόντων.
Ζούμε στην εποχή που οι δημοσιογράφοι δεν διώκονται, ευτυχώς, από το επίσημο κράτος αλλά από τους ιδιοκτήτες των ΜΜΕ, όταν με τη γραφίδα τους παρεκκλίνουν της γραμμής που εκείνοι χαράσσουν.
Ζούμε στην εποχή στην οποία, παρά τα τεράστια οικονομικά μεγέθη των εταιρειών που εκπροσωπούν και της προσωπικής περιουσίας τους, οι μεγαλοϊδιοκτήτες των Μέσων απολύουν τους εργαζόμενους, συνήθως χωρίς την καταβολή των δεδουλευμένων και της νόμιμης αποζημίωσης.
Αλλοι καιροί, άλλα ήθη!
*Στη μνήμη των εφημεριδογράφων της «Εφ.Συν.» Γιάννη Καλαϊτζή και Λάκη Μπέλλου.
** διευθύντρια ερευνών, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών
