Ο Νικόλαος Σκουφάς κατέληξε την 31η Ιουλίου 1818 από καρδιακή προσβολή, λίγο μετά τη μεταφορά της έδρας της Φιλικής Εταιρείας από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη.
Είχε προφτάσει ωστόσο να συντάξει, μαζί με τους άλλους αρχηγούς, τον κατάλογο των «Δώδεκα αποστόλων» οι οποίοι θα ξεκινούσαν να κατηχήσουν ολόκληρο τον Ελληνισμό στην ιερή απόφαση της ελευθερίας.
Κάθε απόστολος επωμίστηκε την ευθύνη μιας μεγάλης περιφέρειας. Για την Αίγυπτο ορίστηκε ο Δημήτριος Ιπατρος.
Ο άξιος φιλικός αναχώρησε αμέσως για την Αλεξάνδρεια όπου έφτασε τον Απρίλιο του 1818.
Η επιλογή του τελευταίου έγινε όχι μόνο λόγω των προσόντων του, αλλά διότι ήταν από το Μέτσοβο και θα μπορούσε να πλησιάσει τους αδελφούς Τοσίτσα, τους ευκατάστατους αυτούς Ελληνες οι οποίοι είχαν στενές σχέσεις με τον αντιβασιλέα της Αιγύπτου, Μοχάμεντ Αλη.
Σκοπός του ταξιδιού του ήταν η συγκέντρωση χρημάτων για τον επικείμενο αγώνα.
Πράγματι, φτάνοντας στην Αλεξάνδρεια, κατηχεί στον μυστικό σκοπό της Εταιρείας τον έμπορο Κυριάκο Τασσήκα, ο οποίος με τη σειρά του θα μυήσει τον Γεώργιο Σιβίνη, γενικό πρόξενο της Ρωσίας στην Αλεξάνδρεια, καθώς και τον Θεόδωρο Τοσίτσα.
Η επόμενη αποστολή στην Αίγυπτο οργανώθηκε από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη ενάμιση χρόνο αργότερα.
Το άρθρο ΙΖ του Γενικού Σχεδίου του αναφέρει τα ακόλουθα:
«Εις Αίγυπτον έτι προς τον Μεχμέτ Αλή Πασσάν το να σταλθή έτερός τις απόστολος πολύγλωσσος και ως ο Πρωτεύς να μεταβάλλεται πολυτρόπως εις κάθε περίστασιν δεν είναι ασύμφορον.
Νομίζομεν ότι ο ρηθείς Πασσάς αισθανόμενος οποίους τρέφει η Πόρτα και κατ’ αυτού σκοπούς και νοστιμευόμενος την ταπείνωσίν της ημπορεί να κλίνη και να μείνη ουδέτερος.
Αλλ’ επειδή ακούομεν, ότι είναι άνθρωπος φιλοχρήματος, καταγινόμενος μάλλον εις το εμπόριον παρά εις άλλο τι, και αγαπά την ησυχίαν, ίσως αποφασίσει και να μας βοηθήση προς όφελός του…»
Ετσι, ο Υψηλάντης αποστέλλει, σε ένα δεύτερο ταξίδι στην Αίγυπτο, τον πολύγλωσσο και δραστηριότατο φιλικό Αντώνιο Πελοπίδα.
Στο ταξίδι του αυτό τον συντροφεύει ο Δημήτριος Ιπατρος, ο οποίος είχε προσωπικές επαφές στην Αλεξάνδρεια και το Κάιρο, μια και είχε μυήσει, όπως προαναφέρθηκε, αρκετούς ομογενείς.
Σκοπός της δεύτερης αυτής αποστολής ήταν η παραλαβή των χρημάτων που είχαν συλλέξει εν τω μεταξύ οι πλούσιοι Αιγυπτιώτες έμποροι.
Στη συνέχεια θα επισκέπτονταν την Κύπρο, όπου ο εκεί αρχιεπίσκοπος Κυπριανός είχε υποσχεθεί γενναίο χρηματικό ποσό για την ευόδωση του αγώνα. Πράγματι, οι δύο απόστολοι ξεκινούν από την Κωνσταντινούπολη τον Φεβρουάριο του 1820.
Παραθέτουμε τμήμα της επιστολής του πρίγκιπα προς τον Αντώνιο Πελοπίδα:
Φιλογενέστατε Κύριε Αντώνιε Πελοπίδα,
[…] Εγχείρησα εις τον ρηθέντα κύριον Αρχιμανδρίτην Δικαίον (Παπαφλέσσα) γράμματα προς τους αδελφούς εις Αίγυπτον και προς τον άγιον Κύπρου. Παραλάβατε τα γράμματα ταύτα και κινήσατε αμέσως προς τα μέρη εκείνα, διά να φανερώσητε προς τους αγαθούς συμπατριώτες μας, ότι η εφετή ώρα της εκτελέσεως του ιερού ημών σκοπού δεν είναι μακράν, και να τους παρακινήσητε διά να καταβάλωσιν, όχι μόνον όσα έκαστος ευόρκως υπεσχέθη, αλλά και άλλα περισσότερα ακόμη διά την μεγάλην της πατρίδος ανάγκην. […]
Εύνους αδελφός σας
Αλέξανδρος Υψηλάντης
Φτάνοντας στην Αλεξάνδρεια, ο Πελοπίδας, εφοδιασμένος με τα συστατικά γράμματα, συνεχίζει για το Κάιρο όπου αρχίζει τη μύηση διαφόρων σημαινόντων Ελλήνων, τους οποίους όρκισε στα Παλαιά Πατριαρχεία του Αγίου Μάρκου.
Στη συνέχεια επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια όπου, μαζί με τον Ιπατρο, κατηχεί πολλούς στη Μονή του Αγίου Σάββα.
Μεταξύ των μυηθέντων είναι και ο αρχιμανδρίτης Νεκτάριος και ο ηγούμενος του αρχαίου αυτού μοναστηριού.
Στις αρχές Ιουνίου του 1820, ο Πελοπίδας σε συμφωνία με τον έμπορο Κυριάκο Τασσήκα πρότειναν ένα πρωτότυπο σχέδιο.
Οι δύο συνωμότες σχεδίαζαν να πάρουν από τον Μοχάμεντ Αλη εμπορεύματα εκατομμυρίων γροσίων επί πιστώσει δήθεν για εμπορικό οίκο που θα ίδρυαν. Στην πραγματικότητα θα τα έστελναν στην Ελλάδα για τις ανάγκες του αγώνα.
Τελικά όμως δεν προχώρησαν διότι ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Παγκώστας τους σταμάτησε αρνούμενος μια τέτοια απάτη εις βάρος του Μοχάμεντ Αλη.
Τελικά οι δύο απόστολοι παραλαμβάνουν το συγκεντρωμένο χρηματικό ποσό ύψους 200.000 γροσίων.
Ο Δημήτριος Ιπατρος θα φύγει για την Κύπρο και στη συνέχεια σε μια αποστολή στην κεντρική Μακεδονία, όπου θα δολοφονηθεί μετά από προδοσία, καθώς κατευθύνεται μέσω των ορεινών διαβάσεων του Βερμίου προς τα Γιάννενα.
Ο Αντώνιος Πελοπίδας θα συνεχίσει το αποστολικό του έργο στην Αίγυπτο, οργανώνοντας και στέλνοντας στην Ελλάδα πολλά πλοία φορτωμένα με πολεμοφόδια και τροφές για τον αγώνα, χωρίς ο Μοχάμεντ Αλη να φέρει κανενός είδους προσκόμματα.
Η φιλογενής αυτή προσωπικότητα, που τόσα πρόσφερε όχι μόνο στην προπαρασκευή, αλλά και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, πέθανε σε τέτοιο βαθμό ένδειας ώστε η οικογένειά του δεν άντεχε ούτε τα έξοδα της κηδείας.
Αλλά η ένδεια ήταν το αντίτιμο για την πλειονότητα των φιλικών. Το θλιβερό τέλος του Εμμανουήλ Ξάνθου και του Παναγιώτη Σέκερη το επιβεβαιώνει.
Ο προδότης
Εδώ αξίζει να σημειώσουμε και το ακόλουθο περιστατικό που έλαβε χώρα όταν οι φιλικοί κατήχησαν τον Θεόδωρο Τοσίτσα στην Αλεξάνδρεια.
Ο αδελφός του Θεοδώρου, Κωνσταντίνος, επειδή ήταν στενά συνδεδεμένος με τον Μοχάμεντ Αλη, αφέθηκε στο περιθώριο από φόβο μήπως ανακοινώσει στον πασά της Αιγύπτου τον μυστικό σκοπό.
Η σχέση εξάλλου των δύο αδελφών δεν ήταν καλή – επρόκειτο για δύο εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες.
Από τις λίγες πληροφορίες που έχουμε δημιουργείται η εντύπωση ότι ο Κωνσταντίνος ήταν αμιγής έμπορος και άνθρωπος φιλοχρήματος, σε αντίθεση με τον αδελφό του, ο οποίος αποδείχθηκε ανοιχτός και τελικά ευεργέτης της κοινότητας Αλεξανδρείας.
Αυτός λοιπόν ο Θεόδωρος έγινε ένθερμο μέλος της Φιλικής Εταιρείας της οποίας οι συγκεντρώσεις λάμβαναν χώρα στην οικία του Γρηγορίου Τζάνου, ενός εκ των πλουσιοτέρων Ελλήνων του Καΐρου.
Ο Κωνσταντίνος, ωστόσο, υποψιάστηκε τα διατρέχοντα και βεβαιώθηκε για τη συνωμοσία από μια επιστολή του Θεόδωρου Ασημάκη την οποία έλαβε από την Κωνσταντινούπολη, όπου περιγράφονταν οι κινήσεις του Πελοπίδα και του Τασσήκα.
Ο Ασημάκης ήταν ο προδότης της Φιλικής, ο μοιραίος άνθρωπος (φιλικός ο ίδιος) ο οποίος με την προδοτική συμπεριφορά του συνέβαλε στην πρόωρη κήρυξη της Επανάστασης από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Με την επιστολή του, ο άθλιος αυτός ζητούσε από τον Κωνσταντίνο Τοσίτσα να αναφέρει τη συνωμοσία στον Μοχάμεντ Αλη.
Χωρίς χρονοτριβή, ο τελευταίος πηγαίνει στον πασά και του εξιστορεί τα πάντα καταδίδοντας στην ουσία όσους Αιγυπτιώτες εμπλέκονταν στην υπόθεση και βέβαια και τον αδελφό του.
Ποια ήταν τα κίνητρά του; Η βιβλιογραφία τον θέλει να κινείται ως υπερασπιστής των Ελλήνων που ζούσαν στην Αίγυπτο, θεωρώντας χρέος του να τους προστατέψει από μια τέτοια «τυχοδιωκτική» κίνηση.
Πιστεύουμε, αντιθέτως, από τη μελέτη του μετέπειτα βίου του Κωνσταντίνου, ότι κινήθηκε από καθαρά προσωπικά κίνητρα, αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία.
Οσο για την αντίδραση του Μοχάμεντ Αλη ελ Κιμπίρ (ο Μεγάλος), όπως έμεινε γνωστός στην Ιστορία ο ευφυέστατος αυτός αναμορφωτής και δημιουργός της νεότερης Αιγύπτου, την αφήνουμε για το επόμενο άρθρο μας.
*συγγραφέας (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών)
