Ο θεατής της αρχαίας τραγωδίας βλέπει μπροστά στα μάτια του να συγκρούονται δύο δίκαιοι λόγοι κι αυτός καλείται να συνταχθεί με τον έναν ή με τον άλλον. Αυτή η σύγκρουση είναι ίσως η μητέρα του τραγικού, καθώς το δίκιο δεν γέρνει μανιχαϊστικά προς τη μία ή την άλλη πλευρά, αλλά σε έναν αγώνα πράξεων ισομοιράζεται ανάμεσα στις δύο πλευρές. Τα μεγάλα ζητήματα προκύπτουν στο μεταίχμιο δύο ισοδύναμων αποφάσεων, δύο ηθικών συστημάτων, δύο ισάξιων επιλογών.
Ανάλογα, στο μυθιστόρημα του Ιαν ΜακΓιούαν η μεσήλικας Φιόνα Μέι, δικαστίνα στο Ανώτατο Δικαστήριο και ειδικότερα στο Τμήμα Οικογενειακών Υποθέσεων, βλέπει συχνά να συγκρούονται δύο αντίδικοι κόσμοι κι αυτή να πρέπει να επιλέξει, φυσικά με βάση τον νομικό κώδικα.
Αλλά και στη δική της ζωή η πρόθεση του άντρα της να ζήσει μια ερωτική περιπέτεια, πριν τον εγκαταλείψουν οι δυνάμεις του, κλονίζει την πίστη της σ’ αυτόν και στον γάμο της. Η νομική και γυναικεία της φύση καλείται να αποφασίσει πάνω σε σκοινί λεπτών ισορροπιών.
Τα πράγματα αυτά όμως δεν είναι ποτέ απλά, αφού άπτονται όχι μόνο της νομικής αλλά και της ηθικής, της θρησκείας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, του έρωτα, ενώ συχνά ο νόμος δεν είναι τόσο ακριβής ώστε να προδικάσει μελλοντικές αρρυθμίες στην οικογενειακή ζωή.
Η πρωταγωνίστρια στην ουσία μοιράζει τη σκέψη της ανάμεσα στις επαγγελματικές της υποθέσεις και το προσωπικό της αδιέξοδο. Από τη μία, αντιμετωπίζει μια δύσκολη περίπτωση κατά την οποία ένας συνειδητοποιημένος δεκαεπτάχρονος μάρτυρας του Ιεχωβά, ο Ανταμ, αρνείται τη μετάγγιση αίματος, γνωρίζοντας σαφώς ότι μπορεί να πεθάνει αν δεν ολοκληρωθεί η θεραπεία του.
Ο ΜακΓιούαν στήνει δύο έξοχα διαλεκτικές σκηνές, μία στο δικαστήριο και μία στο νοσοκομείο, για να δείξει το δίκιο κάθε πλευράς και στο τέλος, με το σώμα της αφήγησης να τραμπαλίζεται ανάμεσα στη μία ή την άλλη επιλογή, δίνει την τελική απόφαση της Μέι, που σώζει τη ζωή στον ασθενή.
Η περίπτωση του Ανταμ δείχνει πόσο η ηθική αποτελεί ένα μεγάλο πεδίο σκέψεων και προβληματισμού, ιδεολογιών και ιδεοληψιών, ενώ ο νόμος έχει περιχαρακώσει μόνο ένα μικρό κομμάτι από αυτό και οι λειτουργοί του προχωρούν συνεχώς σε αχαρτογράφητες περιοχές.
Σ’ αυτές τις γκρίζες ζώνες ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την ηθική, ανάμεσα στον Κρέοντα και την Αντιγόνη, ανάμεσα στους γραπτούς και τους άγραφους νόμους, τα διλήμματα έχουν μεγάλο κόστος και η αναγνωστική σκέψη, μαζί με αυτήν της δικαστίνας, «δι’ ελέου και φόβου περαίνουσα» φτάνει στην «των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».
Από την άλλη, η ιδιωτική ζωή της Φιόνα περνάει από μια «στεγνή τρικυμία», καθώς ο άντρας της Τζακ φεύγει για μια νύχτα, σκοπεύοντας να ζήσει την ερωτική περιπέτεια που ο βαλτωμένος γάμος τους απωθούσε, αλλά γυρίζει ανήμπορος να ζήσει αλλιώς.
Ομως ο τριγμός έχει ήδη επιδράσει καταλυτικά στην ψυχοσύνθεση του ζεύγους και η επανασυγκόλληση είναι μια δύσκολη αν όχι ανέφικτη προοπτική. Ισως φταίει το γεγονός ότι δεν έχουν παιδιά, ότι είναι δυο μόνοι άνθρωποι που έχουν φθαρεί από τον χρόνο. Το ιδιωτικό δράμα, παρόλο που παρουσιάζεται υπόκωφο, είναι εξίσου τραγικό.
Με μια αναμενόμενη σύγκλιση οι δύο ιστορίες συναντώνται. Ο έρωτας είναι μόνο προνόμιο του Τζακ και όχι της Φιόνα; Κι αν στην έκτη δεκαετία της ζωής της μπορεί να κινήσει τέτοια αισθήματα, πώς θα αντιδράσει ο Ανταμ που θέλησε να αντικαταστήσει τη θρησκεία με μια μεγάλη αγάπη;
Το τέλος έρχεται να κορυφώσει την τραγωδία με μια αυτοκτονία, αφήνοντας τον αναγνώστη να διαισθανθεί, παρά να συλλάβει λογικά, την ψυχολογική άβυσσο και τα υπόγεια αδιέξοδα των πρωταγωνιστών, που, όπως η ίδια η Φιόνα ομολογεί, δεν ορίζονται και δεν περιορίζονται από τον νόμο.
Δεν νομίζω ότι στο επίκεντρο του μυθιστορήματος είναι η θρησκεία και οι περιορισμοί της, παρόλο που ο Ι. ΜακΓιούαν είναι δεδηλωμένα άθεος. Ούτε ο έρωτας και τα θέλω του. Είναι περισσότερο αυτή ακριβώς η τραγωδιακή φύση της ανθρώπινης ζωής, που έχει θέσει κοινωνικά και νομικά όρια, αλλά συχνά ακούγονται νευρώδεις φωνές που ξεφεύγουν από το λογικό έδαφος και ανατρέπουν τα οριοθετημένα δεδομένα.
Η σύγκρουση εδράζεται σε αντίρροπες δυνάμεις, οι αρχαίοι θα έλεγαν ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μοίρα, δυνάμεις που δεν ελέγχονται και ενίοτε κάνουν να εκραγεί το μάγμα όλων των βεβαιοτήτων μας.
Ο συγγραφέας δεν προβαίνει σε μια πολεμική, μονολιθική και επιθετική καταγγελία κατά των μαρτύρων του Ιεχωβά, αλλά στήνει διλήμματα για να δείξει πώς δυνάμεις όπως η θρησκεία, η δικαιοσύνη, ο έρωτας διαγκωνίζονται με τραγική ορχήστρα την ψυχή και τη θέληση του ανθρώπου.
