Σελίδες της Τετάρτης
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
Βιβλία στο προσκέφαλο
Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα, βιβλία που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.
H Ελένη Σβορώνου είναι αεικίνητη και πολύτροπη. Υπεύθυνη του WWF στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, μέλος της φετινής κριτικής επιτροπής στα Βραβεία του Αναγνώστη στην κατηγορία «Παιδικό/νεανικό», εισηγήτρια δημιουργικής γραφής νεανικής λογοτεχνίας στον Ιανό, πάνω απ’ όλα όμως συγγραφέας παιδικής λογοτεχνίας έχοντας στο ενεργητικό της πάνω από 20 τίτλους προσχολικής έως εφηβικής ηλικίας· βιβλία μιας μεγάλης θεματικής κλίμακας (οικολογικού ενδιαφέροντος, κοινωνικής μέριμνας, μουσειακής αγωγής, γνώσεων αλλά και μυθοπλασίας), με το βιβλίο της Δικηγόρος με μουστάκια και ουρά να είναι υποψήφιο στα βραβεία του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου.
Στις σημερινές Σελίδες της Τετάρτης η πάντα γενναιόδωρη Ελένη, εντός και εκτός σελίδας, διακρίνει και ανακεφαλαιώνει τα βιβλία που καθόρισαν την αναγνωστική της διαδρομή και όχι μόνο.
Από το βιβλίο που της χάρισαν, όταν ήταν μικρή, στο κατάστημα παιδικών παπουτσιών Μούγερ έως Το καπλάνι της βιτρίνας, τα Επιτύμβια επιγράμματα, τον Ηλίθιο, τον Φύλακα στη Σίκαλη, το Πάθος χιλιάδες φορές…
Γι’ αυτό λαγέ μου μου (ή μήπως κάποιο άλλο ζώο;) να είσαι προνοητικός!
Αυτή ήταν η ακροτελεύτια φράση από ένα μικρό εικονογραφημένο βιβλιαράκι που έδινε τότε ο Μούγερ δώρο με τα παπούτσια που αγόραζες. Μεγάλη παρηγοριά τα βιβλιαράκια αυτά, γιατί είχα πλατυποδία και κάτι που λέγεται βλαισοποδία και έπρεπε να φοράω κάτι εντελώς άχαρα ορθοπεδικά μποτάκια.
Το επιμύθιο λοιπόν του μύθου, που πλέον δε θυμάμαι ποιος είναι, με συμβούλευε να είμαι προνοητική. Κάτι που δεν έπιασε, βέβαια. Αλλά η λέξη αυτή ήταν άγνωστη για μένα, στην ηλικία των έξι, και ασκούσε μαγική επίδραση με τον ήχο της και το μυστηριώδες περιεχόμενό της.
Τα παραμύθια όμως δεν τα αγάπησα τότε, αλλά πολύ αργότερα. Στα παιδικάτα μου έγινα αναγνώστρια με τα βιβλία της Αλκης Ζέη και της Ζωρζ Σαρή. «ΕΥ-ΠΟ ή ΛΥ-ΠΟ;» ρωτούσα την κολλητή μου, κλέβοντας εκφράσεις από το Καπλάνι της βιτρίνας. Αυτές οι συγγραφείς τότε άλλαξαν τον τρόπο που εκλαμβάναμε το παιδικό βιβλίο. Ανάσταση ήταν.
Δίπλα στις κλασικές πλέον Ζέη και Σαρή, έβρισκες, στην παιδική βιβλιοθήκη μου, τα Ψάθινα καπέλα της Λυμπεράκη, το Ενα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλυν, της Σμιθ, το Ημερολόγιο της Αννας Φρανκ, το Ενα παιδί μετράει τ’ άστρα του Λουντέμη, που έβρεξα με πολλά δάκρυα, όλα του Λουντέμη, στη συνέχεια, ο Ζορμπάς και άλλος λίγος Καζαντζάκης ώσπου έπεσε στα χέρια μου ένα βιβλίο που φαινόταν παιδικό, αφού στο εξώφυλλο είχε την Κοκκινοσκουφίτσα (στο κρεβάτι με τον λύκο, το γνωστό χαρακτικό του Ντορέ).
Ηταν η Κασσάνδρα και ο λύκος, της Καραπάνου. Και ωπ! Να τος πάλι ο «προνοητικός»! Οχι άγνωστη λέξη πια, αλλά άγνωστη γραφή. Αναρωτιέμαι τι κατάλαβα τότε από αυτό το βιβλίο, αλλά μου άρεσε πολύ. Είχα αυτή τη διαισθητική προσέγγιση κειμένων, που ενώ μπορεί να μην είχα καταλάβει γρυ, μου άρεσαν!
Στη εφηβεία επαναστάτησα με τον Φύλακα στη σίκαλη, του Σάλιντζερ, επιτέλους γροθιά στο κατεστημένο! Με το Στο δρόμο, του Κέρουακ, με το Θα φτύσω στους τάφους σας του Βιάν (και μόνο ο τίτλος ήταν μαρς για να γκρεμίσουμε τον κόσμο) και άλλα τέτοια. Αλλά παρέα με τις γροθιές στο σύστημα που έδινα εκ τους ασφαλούς ήταν και τα βιβλία της εσωτερικής αναζήτησης.
Μετά τον Λύκο της στέπας και τον Ντέμιαν κα τον Σιντάρτα, του Εσσε, νόμιζα ότι κυκλοφορώ με το σημάδι στο κούτελο! Κούνια που με κούναγε! Ο Ρίλκε, με τα Γράμματα σε έναν νέο ποιητή, βοήθησε να σιγήσουν λίγο οι ανατολίτικοι ήχοι του Εσσε. Υπάρχει και άλλος τρόπος να ζεις στο εδώ και τώρα και ο Ρίλκε είναι ένας καλός συμβουλάτορας.
Το βιβλίο που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή μου γιατί το μίσησα ήταν ο Αστικός Κώδικας. Εναν χρόνο άντεξα στη Νομική. Για να ισοφαρίσω την υπερβολική δόση έννομης τάξης που μπήκε στη ζωή μου διάβαζα τον Σουρεαλισμό, του Βάλντμπεργκ. Τα Ανοιχτά χαρτιά του Ελύτη με έστειλαν κατευθείαν στη Φιλοσοφική όπου ανάσανα.
Τα Επιτύμβια επιγράμματα που μου γνώρισε ο Χουρμουζιάδης μού άνοιξαν για τα καλά την πόρτα των νεκροταφείων. Τα Αρχαία ελληνικά επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας, σε επιμέλεια Λαζανά, ήρθαν και έδεσαν με εκείνη τη γοητεία που ασκούν τα ταπεινά νεκροταφεία της ελληνικής υπαίθρου.
Που είναι σκέτη ανάσταση, όπως ατενίζουν το πέλαγος ή λουλουδιάζουν την άνοιξη. Σε μια τέτοια ατμόσφαιρα ήρθε και ο Παπαδιαμάντης. Ερωτας, φύση, θάνατος. Το Ονειρο στο κύμα είναι το κείμενο που θα διάλεγα για να απαντήσω στο τι είναι έρωτας.
Οι Αδελφοί Καραμαζώφ, αλλά και άλλος Ντοστογιέφσκι, Ο ηλίθιος, Εγκλημα και τιμωρία, με βύθισαν στο πάθος που έχει μεγαλείο. Ετσι εκλάμβανα τους ήρωές του. Ερμαια των παθών τους αλλά έτοιμοι να προσεγγίσουν το Υψηλό. Ακριβώς μέσα από το πάθος τους. Οίκτιρα τον εαυτό μου για τη μικροαστική ηθική μου όσο διάβαζα αυτά τα βιβλία. Πόσο ήθελα να παραδοθώ κι εγώ σε ολέθρια πάθη!
Μετά τα τριάντα ανακάλυψα τη δύναμη των παραμυθιών. Το βιβλίο του Μπέτελχαϊμ για την Ψυχαναλυτική προσέγγιση των παραμυθιών με έστειλε κατευθείαν στα «αυθεντικά» κείμενα. Εντός εισαγωγικών, γιατί τα κλασικά παραμύθια δεν έχουν οριστική μορφή, είναι παιδιά της προφορικής αφήγησης.
Και κόλλησα! Κλασικά παραμύθια της λόγιας παράδοσης, όπως ο Πήτερ Παν του Mπάρι αναμετρώνται με τη δύναμη του μύθου. Διαχρονικά, πολυδιάστατα, διεισδυτικά και αποκαλυπτικά για την ανθρώπινη φύση. Το ότι οι ήρωες είναι παιδιά απλώς τα κάνει ακόμη πιο σημαντικά. Γιατί στην παιδική ηλικία ανατρέχουμε πάντα για να καταλάβουμε τον εαυτό μας.
Τελειώνουν οι λέξεις μας, αυτές που μας έβαλαν σε αυτή την Κιβωτό με τα βιβλία μιας ζωής και δεν μπορώ να μη βάλω τελευταία στιγμή μέσα τη Ζατέλη με τον Ραδάμανθυ και το Πάθος χιλιάδες φορές. Είναι η μεγάλη αφήγηση, αλλά κυρίως είναι ο λέξεις της πάλι που λατρεύω. Κλείνω με μια δική της λέξη: αλλαξοφεγγιά.
Για το φέγγος και την αλλαγή που φέρνουν τα βιβλία στο προσκέφαλό μας.
Τελευταίο βιβλίο της Ελ. Σβορώνου είναι Οι συνωμότες της τσουγκράνας (εικονογράφηση Μ. Δημοπούλου, Καλειδοσκόπιο, 2016).
