Χρόνια τώρα αναρωτιέμαι γιατί η Iστορία γράφεται από άνδρες -και δεν εννοώ τους άρρενες ιστορικούς. Η επιστήμη της Ιστορίας έχει τιμηθεί και από τα δύο φύλα.
Ωστόσο η Ιστορία γράφεται από άνδρες, μερικές φορές ίσως και μόνο γι’ αυτούς. Τα δικά τους έργα περνούν στη μνήμη, τα ανδραγαθήματα και οι προδοσίες, οι μεγάλες στιγμές και η προσφορά, οι περιπέτειες, οι διώξεις, οι εκτελέσεις, τα εγκλήματα. Συχνά ψάχνω τις γυναίκες στη ζωή τους.
Οχι από διάθεση κουτσομπολιού, ποιες, πόσες, πότε, πώς, γιατί. Ούτε αν ήταν όμορφες, έξυπνες, καλλιεργημένες, καπάτσες. Αν ήταν ξελογιάστρες, σαν τη μάγισσα Κίρκη ή τη νεράιδα Καλυψώ. Θέλω να μάθω για τους άντρες τι ρόλο έπαιξαν, ποιο λιθαράκι έβαλαν στο οικοδόμημα της δικής τους ιστορίας.
Αυτά αναρωτιόμουν όταν διάβασα ένα υπέροχο κείμενο της Αλμουδένα Γκράντες* για την ταινία «Απλώς είναι γυναίκες» της Κάρμε Πορτασέλι, η οποία παρουσιάζει πέντε ιστορίες γυναικών που έζησαν στη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου.
Τρεις ιστορίες αληθινές και δύο μυθοπλασία. Αφορούν γνωστές αγωνίστριες της χώρας τους ή άγνωστες, από αυτές με τις οποίες κανείς δεν θέλησε προηγουμένως να ασχοληθεί.
Απλές γυναίκες της διπλανής πόρτας, από αυτές που μεγάλωσαν διδασκόμενες πώς να φροντίζουν το σπίτι, τον σύζυγο και τα παιδιά, πώς να μαγειρεύουν, πώς να φροντίζουν τα λουλούδια στην αυλή τους. Ξέρετε, σαν όλες εκείνες που ποτέ δεν μπόρεσαν να αφιερώσουν ένα λεπτό στον εαυτό τους, που ποτέ δεν τους επετράπη να μείνουν για λίγο μόνες με τη σκέψη τους. Πόσο επικίνδυνο θα ήταν κάτι τέτοιο…
Και όμως, παρόλο που η Iστορία τις προσπέρασε, τον πόλεμο τον έχασαν και εκείνες. Γιατί στον εμφύλιο έχασαν συζύγους, παιδιά, αδέλφια, γονείς, τις δουλειές που τους επέτρεπαν να θρέψουν τις οικογένειές τους. Κάποιες έχασαν και τη ζωή τους. Παράνομες, ακόμα και όταν έζησαν στο πλαίσιο του νόμου.
Και μόνο το γεγονός ότι υπήρξαν σύντροφοι ή κόρες ή μητέρες αριστερών αρκούσε για να φυλακιστούν, να κατηγορηθούν ακόμη και για πορνεία, να εκτελεστούν. Το καθεστώς του Φράνκο δεν τους αναγνώριζε το καθεστώς του πολιτικού κρατουμένου, αλλά τους απέδιδε κοινά εγκλήματα για να τις δικάζει.
Και όμως κάποιες από αυτές στη φυλακή έμαθαν να γράφουν και να διαβάζουν, άντεξαν τις προσβολές και τις ταπεινώσεις των δεσμοφυλάκων, τα βασανιστήρια και το ξύλο. Και δεν μίλησαν, δεν πρόδωσαν.
Ομως, όπως λέει η Αλμουδένα Γκράντες, «έμαθαν να κολυμπούν χωρίς κανείς να τους δείξει πώς. Για εκείνες όλα ήταν παράνομα, όλα λαθρεμπόριο».
Αλλά λίγες σελίδες έχει αφιερώσει και η ελληνική ιστορία στις γυναίκες της. Πόσες από αυτές ξέρετε; Πόσα είναι τα παραδείγματα που θυμάστε; Φοβάμαι να απαριθμήσω πόσες ξέρω εγώ. Γι’ αυτό δεν γράφω εδώ ονόματα. Λίγα, στα πολλά που χάθηκαν στις μακρές λίστες των νεκρών του ελληνικού εμφυλίου ή της δικτατορίας.
Πόση αγωνία έζησαν όσες είχαν δικούς τους στη φυλακή ή στις εξορίες; Πόσο ξενύχτησαν αναζητώντας τρόπους να τους σώσουν; Τι πέρασαν προσπαθώντας να μεγαλώσουν μόνες τους παιδιά; Και όσες συνελήφθησαν, την ώρα των βασανιστηρίων τι ήταν αυτό που τους έδινε κουράγιο, που τις κράτησε όρθιες; Η πίστη στις ιδέες ή η αγάπη για όσους τις αναζητούσαν και ήλπιζαν ότι θα γυρίσουν κάποια στιγμή ασφαλείς στα σπίτια τους; Και τα δύο, πιστεύω.
Ισως οι απαντήσεις να υπάρχουν στα «Πέτρινα χρόνια» του Παντελή Βούλγαρη. Στο καθρεφτάκι που έστελνε μηνύματα από το ένα κελί στο άλλο ή στην υπομονή την ανάμικτη με αγωνία των ηρώων. Γιατί εκεί ο ήρωας -ή μήπως αντιήρωας;- δεν ξεχωρίζει από το φύλο του.
Ομως, εξακολουθώ να αναρωτιέμαι γιατί η Ιστορία ξεχνάει τις γυναίκες. Γιατί οι ιστορίες τους είναι λιγότερο σημαντικές; Γιατί το να παλεύεις με νύχια και με δόντια να μεγαλώσεις τα παιδιά σου μόνη είναι λιγότερο σπουδαίο; Και τι θα πει «απλώς γυναίκες»;
*Συγγραφέας από την Ισπανία, μεταξύ άλλων έχει γράψει τις «Ηλικίες της Λουλού», που έγινε ταινία. Αρθρογραφεί στην «El País»
