Το μονοπάτι του θανάτου

Το Μονοπάτι για τα βάθη του Βορρά, το έκτο μυθιστόρημα του Αυστραλού συγγραφέα Ρίτσαρντ Φλάναγκαν, πήρε τον τίτλο του από το ομότιτλο χαϊμπούν του Ιάπωνα ποιητή του 17ου αιώνα Matsuo Basho. Το χαϊμπούν ως είδος συνδυάζει τον πεζό ποιητικό λόγο με ποιήματα χαϊκού (ποιήματα τριών ανομοιοκατάληκτων γραμμών με δεκαεπτά συλλαβές).

Ο πεζός λόγος συνδιαλέγεται πάντα με το χαϊκού που τον συνοδεύει, έστω και αν αυτή η σύνδεση δεν γίνεται αμέσως αντιληπτή. Το ανά χείρας μυθιστόρημα, το οποίο χρειάστηκε δώδεκα χρόνια επίπονης εργασίας για να γραφτεί, είναι ένα ιδιότυπο χαϊμπούν, καθώς χωρίζεται σε μέρη των οποίων οι τίτλοι είναι χαϊκού γνωστών Ιαπώνων ποιητών.

Το χαϊμπούν του Basho είναι ένα ταξιδιωτικό ημερολόγιο το οποίο γράφτηκε κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου και επικίνδυνου ταξιδιού του ποιητή στην Ιαπωνία του 17ου αιώνα. Στο δικό του χαϊμπούν ο Φλάναγκαν μιλά για ένα ταξίδι προς τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων, αιχμαλώτων πολέμου, οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν από τους Ιάπωνες για την κατασκευή, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μιας σιδηροδρομικής γραμμής, η οποία θα περνούσε μέσα από τη ζούγκλα και θα ένωνε το Σιάμ (σημερινή Ταϊλάνδη) με τη Μιανμάρ.

Ανθρωποι υποσιτισμένοι και κάτω από άθλιες συνθήκες διαβίωσης δούλευαν μέχρι τελικής πτώσεως σ’ αυτήν τη γραμμή του θανάτου και όσοι επέζησαν, σημαδεύτηκαν ψυχολογικά, τις περισσότερες φορές ανεπανόρθωτα, από αυτή τους την εμπειρία. Ο πατέρας του Φλάναγκαν υπήρξε ένας από αυτούς τους επιζώντες.

Επιζών ενός τέτοιου στρατοπέδου είναι και ο κεντρικός χαρακτήρας του παρόντος μυθιστορήματος, ο Αυστραλός γιατρός Ντορίγκο Εβανς, ο οποίος μετά τον πόλεμο γίνεται εθνικός ήρωας στην πατρίδα του καθώς χάρη στις προσπάθειές του κατάφερε να σώσει τους περισσότερους από τους άνδρες της ομάδας του στο στρατόπεδο αιχμαλώτων.

Πετυχημένος και διάσημος, απεχθάνεται την ίδια τη φήμη και την επιτυχία του, και περισσότερο από όλα σιχαίνεται την ιδέα ότι εκείνες οι μέρες στο στρατόπεδο καθόρισαν τη ζωή του. Μοιάζει σαν τίποτα πραγματικά να μην τον αγγίζει, είναι ταυτόχρονα παρών και απών, παρών-απών πατέρας, σύζυγος, εραστής, δημόσιο πρόσωπο, παρών-απών στην ίδια τη ζωή του. Ενας αδιέξοδος έρωτας με τη γυναίκα του θείου του και οι μέρες της αιχμαλωσίας τον στοιχειώνουν.

Γύρω από τον Εβανς κινείται ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων, η γυναίκα του, οι ερωμένες του αλλά κυρίως οι άνθρωποι τους οποίους συνάντησε ως αιχμάλωτος πολέμου σε εκείνο το στρατόπεδο μέσα στη ζούγκλα.

Οι συγκρατούμενοι του Εβανς Αυστραλοί, οι Ιάπωνες στρατιωτικοί, οι άδικοι θάνατοι, τα μαρτύρια των αιχμαλώτων και οι άθλιες συνθήκες κράτησης σκιαγραφούνται μέσα από την τριτοπρόσωπη αφήγηση, η οποία αλλάζει συχνά πρόσωπα και οπτική γωνία δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στον αναγνώστη να γνωρίσει τον πρωταγωνιστή αλλά και τους δευτεραγωνιστές της ιστορίας μέσα από τις μύχιες σκέψεις και τα συναισθήματά τους.

Μέσα από φλας μπακ και χρονικά άλματα ο αναγνώστης παρακολουθεί επίσης τη ζωή όλων αυτών των ανθρώπων και μετά τον πόλεμο. Θύτες και θύματα έχουν σφραγιστεί από αυτή τους την εμπειρία.

Ο Φλάναγκαν φυσικά δεν χάνει την ευκαιρία να κάνει την κριτική του. Ποιος εκτελείται ως εγκληματίας πολέμου; Ο χαμηλόβαθμος Κορεάτης κακομοίρης που κατατάχθηκε στον ιαπωνικό στρατό για το μεροκάματο. Οι υψηλόβαθμοι τη γλιτώνουν χωρίς καν να έχουν μετανοήσει, εξάλλου όπως λέει και κάποιος από αυτούς πώς θα ήταν δυνατόν να σεβαστούν έναν στρατιώτη που παραδίδεται αντί να αυτοκτονήσει;

Οι μέρες του στρατοπέδου είναι από τα καλύτερα και συνάμα σκληρότερα μέρη της αφήγησης. Την κατασκευή αυτής της γραμμής θανάτου παρουσιάζει ωραιοποιημένα και η γνωστή ταινία του Ντέιβιντ Λιν «Η γέφυρα του ποταμού Κβάι», το σενάριο της οποίας στηρίχτηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Πιερ Μπουλ. Ο Φλάναγκαν όμως παρουσιάζει μιαν άλλη εκδοχή σκληρότερη και μάλλον πιο κοντά στην πραγματικότητα.

Η επίσημη ιστορία, κατά τον συγγραφέα του παρόντος βιβλίου, είναι ένα ψεύδος, μια κατασκευή. Ετσι στο μυθιστόρημά του, ο Φλάναγκαν παρουσιάζει την ιστορία μέσα από τις μνήμες και τις αποκαλύψεις των ηρώων του. Ο Ντορίγκο Εβανς, οι συγκρατούμενοί του αλλά και οι Ιάπωνες είναι η ιστορία και το ταξίδι, ένα ταξίδι, όπως λέει ο Τένισον στον Οδυσσέα του, το αγαπημένο ποίημα του Ντορίγκο, για «να αναζητήσουμε, να βρούμε και να μην υποχωρήσουμε».

Το μονοπάτι για τα βάθη του Βορρά, υπέροχο, καλογραμμένο αλλά και απαιτητικό για τους αναγνώστες, τιμήθηκε με το βραβείο Booker 2014.