Σελίδες της Τετάρτης
Βιβλία στο προσκέφαλο
Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα, βιβλία που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
Η Ελισάβετ Κοτζιά, στις τελευταίες «Σελίδες της Τετάρτης» του 2015, ανακεφαλαιώνει τα βιβλία που καθόρισαν το αναγνωστικό της βλέμμα και τα ταξινομεί ανά περίοδο. Από τα περιπετειώδη και υπερφυσικά της εφηβείας στα ενδοσκοπικά και πολιτικά της νιότης, κι από τις μεγάλες αφηγήσεις της ελληνικής ή παγκόσμιας λογοτεχνίας έως τα δοκίμια και τις μελέτες που όξυναν και βάθυναν την κριτική της ωρίμανση.
Μία από τις σημαντικότερες κριτικούς λογοτεχνίας των τελευταίων ετών αποδεικνύει ακόμη και σ’ αυτήν τη μικρή αφήγηση πως η γλώσσα της κριτικής μπορεί ταυτόχρονα να είναι ακριβής και λεπταίσθητη, στοχαστική και παιγνιώδης
❖❖❖❖❖
Δίπλα στο κρεβάτι μου δεν υπάρχουν βιβλία. Τα κείμενα λογοτεχνίας που μ’ ενδιαφέρουν, στα οποία παγίως επανέρχομαι, για χάρη των οποίων έγινα κριτικός, βρίσκονται μέσα μου. Και απροσδόκητα εμφανίζονται…
Είναι οι ιστορίες που με γοήτευσαν με τη συρροή των αναπάντεχων ανατροπών, με τον τρόμο των μοιραίων συμφορών και με το γλέντι των αξιογέλαστων παθημάτων, με τα γεγονότα που παράγουν γεγονότα, με τις περιπέτειες που γεννούν περιπέτειες, με έναν κόσμο χωρίς όρια, γεμάτο παράδοξα, ενέργεια, δράση (Δον Κιχώτης, Θερβάντες, Ζιλ Μπλας, Λεσάζ, Ντέιβιντ Κόπερφιλντ, Ντίκενς).
Από την ταπεινή μεταμφίεση στη θριαμβευτική αναγνώριση, από τη σκοτεινή απομόνωση στην υπερφυσική μεταμόρφωση και από την πριγκιπική δόξα στο υπόγειο μπουντρούμι (Οδύσσεια, Λαϊκά παραμύθια, Πρίγκιψ και φτωχός).
Είναι οι ευαίσθητες περιγραφές, οι αναπόδραστες μεταστροφές και οι λεπταίσθητες αποχρώσεις που οδηγούν από την τρυφερή αυτοπεποίθηση στη σκιά της πικρής γνώσης (Πορτρέτο μιας κυρίας, Χένρι Τζέιμς,) είναι η δαιμονική περιπάθεια που πυρπολεί την καρδιά αφήνοντας πίσω της στάχτη (Ανεμοδαρμένα ύψη, Εμιλι Μπροντέ), είναι ο ιλιγγιώδης στρόβιλος ανάμεσα στους αντικριστούς καθρέφτες (Μπόρχες), είναι το α-νόητο του αδειανού (Το κιβώτιο, Αρης Αλεξάνδρου), είναι η νοσταλγία τού χθες πριν απ’ την επιδρομή της συμφοράς («Παιδική Πασχαλιά», Παπαδιαμάντης), είναι η ασυμβίβαστη αξιοπρέπεια (Περηφάνια και προκατάληψη, Τζέιν Ωστεν), και βέβαια η ανακάλυψη των αλλαγών τεκτονικής τάξης που προκαλεί η άνοδος στην εξουσία (Φάλσταφ).
Κι ακόμα είναι η εμπειρία του φεγγαρόφωτου που χύνεται μέσα απ’ τη μικρή μουσική φράση του Βιντέιγ (Από τη μεριά του Σουάν, Προυστ), είναι ο απαλός ψίθυρος «Λουκή σώσε με» (Λουκής Λάρας, Δημήτριος Βικέλας), είναι η σπαρακτική επίκληση «Επέστρεφε συχνά και παίρνε με», και ο ανεκπλήρωτος καημός «Αχ, και να φιλούσα τα μαλλάκια σου» (Νυχτερίδα, Τσίρκας), και ο λυγμός μεταμέλειας «Αργά Σε ηγάπησα, ωραιότης, τόσο παλιά και τόσο νέα! Αργά Σε ηγάπησα!» (Εξομολογήσεις, Ιερός Αυγουστίνος) και η προστακτική πίεση «Γρήγορα, είπε το πουλί, βρέστε τους, βρέστε τους» (Τέσσερα Κουαρτέτα, Ελιοτ).
Κι αν ένιωσε κανείς το φτερό της στιγμής, την αστραπή της χαράς, το φέγγος της λάμψης με το απόκρυφο νόημα, αν έχει λικνιστεί στα διάφανα κύματα του ιλαρού αιθέρα, αν ένιωσε στο δέρμα του το κέντημα απ’ της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι, αν είδε τη στέγη της αγροικίας του Μονζουβέν μέσα στα ροδομάρμαρα ύδατα των βάλτων κι αν του έγνεψαν με απελπισμένη ικεσία οι αποστεωμένοι βραχίονες των δέντρων της Ουντιμενίλ· αν ένιωσε ένα άγγιγμα πουλιού σαν λάμα που τρεμοπαίζει κι αν άκουσε για πρώτη φορά ανθρώπινη ψυχή να τραυλίζει, τότε δεν μπορεί παρά, αναζητώντας ξανά και ξανά την ανεπαίσθητη ρωγμή, να έχει πλάι του, μέσα του και γύρω του τους Ελεύθερους Πολιορκημένους, τη Γυναίκα της Ζάκυθος, το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, την Κυρία Ντάλαγουεϊ και το Στον Φάρο.
Είναι τα βιβλία που προσφέρουν την ευφροσύνη του αποκαλυπτικού θάμβους – την απόλαυση των εύθραυστων συναφειών, την ευχαρίστηση των απροσδόκητων συγκοπών, τη μελαγχολία των ελεγειακών τονισμών, τη μαγγανεία των υπόγειων κυματισμών, την υποβολή των εύγλωττων υπαινιγμών, τη μαγεία των ρυθμικών αλλαγών, το κέφι των κλιμακούμενων αναβαθμών, τον ενθουσιασμό των ορμητικών ανατροπών, την πανδαισία των άσκοπων διαδρομών – αλλά και χωρίς άλλο τη μεταφυσική ακρίβεια του αισθήματος της φόρμας.
Είναι ο κόσμος στον οποίο εισέρχεσαι διαβαίνοντας τις θύρες ιστοριών -κόσμος που αποτελείται από φαντασία και αλήθειες, από συμβάσεις και τεχνάσματα κι απ’ την παράδοξη δράση αλληλοϋπερτιθέμενων και αλληλοεπιδρούμενων κωδίκων.
Τα βιβλία που θα είχα δίπλα στο κρεβάτι μου θα ήταν δοκίμια και μελέτες –τα έργα που μου άνοιξαν τον δρόμο για να μπορέσω να υποψιαστώ τι είναι όλα αυτά, να καταλάβω πώς θα μπορούσα να μιλήσω για την αδιάπτωτη μαγεία τους.
Είναι η Μίμησις του Erich Auerbach, γύρω από την εικόνα της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία, σε τριάντα από τα σημαντικότερα έργα των τελευταίων δύο χιλιάδων χρόνων (αρχίζοντας με την Οδύσσεια και φτάνοντας μέχρι τη Βιρτζίνια Γουλφ και τον Προυστ).
Θα ήταν το Natural Supernaturalism του M. H. Abrams, γύρω από την παράδοση και την επανάσταση στη ρομαντική λογοτεχνία ή, με άλλα λόγια, το πώς ο Ρομαντισμός επεξεργάστηκε ξανά μέσα στο πλαίσιο της κοσμικής μας νεωτερικότητας το παλαιότερο θρησκευτικό συναίσθημα.
Είναι οι ήρεμες, στοχαστικές σεφερικές Δοκιμές και οι πέντε τόμοι με το λαμπρό κριτικό έργο του Τέλλου Αγρα, αυτός ο συνδυασμός παιδείας φιλοσοφικής, κριτικής οξυδέρκειας, φιλολογικής γνώσης και εκφραστικής χάρης.
Είναι, τέλος, τα κριτικά δοκίμια και οι μελέτες των δασκάλων της δικής μου γενιάς –του Παν. Μουλλά, του Αλέξανδρου Κοτζιά, του Δ. Ν. Μαρωνίτη, του Νάσου Βαγενά και του Αλέξη Πολίτη.
Τελευταίο εκδοτικό ίχνος της Ελ. Κοτζιά είναι η συμμετοχή της στον συλλογικό τόμο «Για μια ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα: Προτάσεις ανασυγκρότησης, θέματα και ρεύματα» (εκδ. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2012).
