Όλοι, ακόμα κι αν δεν έχουμε γίνει γονείς, κάποια στιγμή της ζωής μας χρειάστηκε να διηγηθούμε ένα παραμύθι: σε ένα ανιψάκι, σε ένα βαφτιστήρι, σε κάποιο παιδάκι, τέλος πάντων. Κάποιοι τα καταφέρνουμε καλά: ο μικρός -ή η μικρή- γουρλώνει από θαυμασμό τα μάτια, βγάζει επιφωνήματα χαράς ή ενός υπό έλεγχο φόβου, και στο τέλος αποκοιμιέται περιμένοντας όνειρα γλυκά.
Κι αυτά με τη σειρά τους θα κάνουν τη δουλειά που πρέπει: θα τα εκπαιδεύσουν όπως μόνο τα παραμύθια μπορούν, δίνοντας παραδείγματα για μια ζωή που δεν αναμένεται να είναι εύκολη. Για του Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες του ενήλικου βίου, τις σειρήνες και τις Κίρκες.
Αλήθεια, αναρωτηθήκαμε ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να διηγηθούμε με τον καλύτερο τρόπο ένα παραμύθι; Ή μήπως ανοίγουμε απλώς ένα βιβλίο και αρχίζουμε να διαβάζουμε λέξη λέξη και εικόνα εικόνα;
Αλάνθαστη μέθοδος
Ο Χέκτορ Ουριέν, βιολόγος, βιοχημικός, αλλά πάνω από όλα παραμυθάς, μας λέει πως ναι, υπάρχει το τέλειος τρόπος να διηγηθείς ένα παραμύθι. Υπάρχουν κανόνες, μια μέθοδος αλάνθαστη. Και την μοιράζεται -προς το παρόν μόνο με τους Ισπανούς- με ένα βιβλίο. «La narración fractal. Arte y ciencia de la oralidad» (Εκδόσεις Palabras del Candil) ή, «Η αποσπασματική διήγηση. Η Τέχνη και η Επιστήμη του Προφορικού Λόγου» (1).
Και έχει πείρα μεγάλη: εκτός από τις θεατρικές παραστάσεςι στις οποίες συμμετέχει, πέρασε 128 Τρίτες της ζωής του διηγούμενος ιστορίες από τις «1.000 και μία νύχτες» σε ταβέρνες της Ισπανίας.
Ο Ευριπίδης έλεγε πως το να διηγήσε μια ιστορία είναι παιχνίδι, είναι μοίρασμα, είναι ταξίδι, είναι σε τελική ανάλυση δύναμη. Η δύναμη του να επικοινωνείς και να μεταφέρεις κάποιον σε κάποιον τόπο άλλο, σε μια άλλη εποχή. Και βέβαια το να πεις ένα παραμύθι είναι εξίσου δύσκολο με το να παίξεις έναν μεγάλο ρόλο στη σκηνή, μπροστά σε ενήλικο κοινό.
«Όταν κάποιος διηγείται, εγκαθιδρύει μια άμεση σχέση ανάμεσα στον παραμυθά και τον θεατή του λέει ο Χέκτορ και εξηγεί: «Αν εσύ δεν μαγεύεσαι, αν εσύ δεν πιστεύεις σε αυτό το οποίο διηγείσαι, το παραμύθι σου χάνεται και το κοινό σου αποσυνδέεται. Αν όπως προσέρχεσαι σε αυτό με αλήθεια, το παραμύθι σου είναι εξαιρετικό».
Ευελίξια, φαντασία, πλαστικότητα
Το παραμύθι χρειάζεται ευελιξία, πλαστικότητα. Δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα απομνημόνευσης. Τηρείς μια απλή σειρά γεγονότων και ανάμεσα σε αυτά προσθέτεις το παιχνίδι. Πρέπει να διηγείσαι σαν να παίζεις. Να θυμάσει ότι ο παραμυθάς είναι είναι το φίλτρο μέσω του οποίου το παραμύθι φτάνει στον θεατή ή στον ακροατή. «Δεν μπορείς να είσαι υπερβολικά αυστηρός», λέει.
«Το αντίθετο. Πρέπει να χαλαρώσεις και να αφήσεις την ιστορία σου να ρέει. Να βάλεις όλο σου το πάθος, όλη σου την ψυχή». Διότι το μόνο σταθερό στην ιστορία σου είναι αρχή και το τέλος της, όλο το ενδιάμεσο είναι ανοιχτό στη φαντασία και στις παρεμβολές που αυτή δημιουργείς κάνοντας ένα παραμύθι ζωντανό.
Ο Χέκτορ συνδέει την επιστήμη με την τέχνη της διήγησης και εξηγεί πως όπως στη βιοχημία από το χάος μπορούμε να φτάσουμε σε ένα σύνθετο αλλά απολύτως σαφές σύστημα, έτσι και στη διήγηση ιστορίες διαφορετικές μεταξύ τους ακολουθούν ένα συγκεκριμένο δομικό μοντέλο. «Η Χιονάτη, οι Χίλιες και μία Νύχτες, η Σταχτοπούτα, όλα μοιάζουν στη δομή και αυτήν πρέπει να εκμεταλλευθούμε».
Και τονίζει: Όλα τα υπόλοιπα αλλάζουν, μετατρεποντα, αφαιρούνται ή προστίθενται, ανάλογα με τις ανάγκες μας, τις ιδέες της στιγμής και τη δυναμική του κοινού μας. Είτε είναι ένα μικρό παιδί, είτε ενήλικες που ψάχνουν ένα τρόπο για να μαγευτούν.
Υπάρχει σωστό παραμύθι;
Το μόνο δύσκολο είναι διαλέξεις το σωστό παραμύθι. Βέβαια υπάρχουν και εδώ κάποια μυστικά. Τα παιδάκια αγαπούν τις ιστορίες με ζωάκια. Ιστοριές όσο το δυνατόν περισσότερο φανταστικές. Αργότερα, ζητούν ηρωικά παραμύθια με πρίγκιπες γενναίους και όμορφες ηρωίδες.
«Δεν είναι δύσκολο να αλλάξεις το προφίλ της όμορφη και καλής κοπέλας που παντρεύεται τον όμορφο πρίγκιπα. Μπορεί να της δώσεις έναν άλλο ρόλο στην ιστορία. Να την βάλεις να δώσει εκείνη λύση στο πρόβλημα». Το μήνυμα το παραμυθιού αλλάζει, εξηγεί ο παραμυθάς μας, αρκεί ο γονιός να θέλει να το αλλάξει.
Όχι στη «λογοκρισία»
Επίσης, καταδικάζει και το φαινόμενο της «λογοκρισίας» στα παραμύθια. «Όχι, δεν πρέπει να αφαιρούμε τα κομμάτια που δείχνουν σκληρότητα ή ασχήμια» επισημαίνει. «Τα παιδιά πρέπει να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό. Αλλά η ιστορία πρέπει επίσης να έχει καλό τέλος».
Και καταλήγει: «Η διήγηση μιας ιστορίας είναι κάτι μεγαλύτερο από έναν τρόπο να νανουρίσεις ένα παιδί. Πρέπει να δημιουργεί μια ολοκληρωμνένη προσωπικότητα».
(1) Στοιχεία από την ισπανική El Mundo
