Αρχιτεκτονικό μπρα ντε φερ επί χάρτου

«Αχαρτογράφητα ρεύματα» είναι ο τίτλος ενός βιβλίου που επιχειρεί να ανοίξει τον άτυπο διάλογο για το μοντέρνο και το μεταμοντέρνο στην αρχιτεκτονική, ο οποίος στο εξωτερικό κυριαρχεί από χρόνια αλλά δεν μεταφέρθηκε ποτέ στη χώρα μας. Αποτυπώνει στο χαρτί μια συζήτηση, κάτι σαν παρτίδα σκάκι, ανάμεσα στον καθηγητή του Πολυτεχνείου Τάσο Μπίρη και τον διδάσκοντα στο University of East London Στέλιο Γιαμαρέλο, οι οποίοι με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο εξελίσσονται σε συγγραφείς του.

Τους χωρίζουν 40 χρόνια ζωής, επομένως και βιωμάτων. Αλλά ο αναγνώστης με δυσκολία θα καταφέρει να βάλει τις προσφιλείς «ταμπέλες» ανάμεσα στο «νέο» και το «παλιό». Καταλήγουν, άλλωστε, σε μια ολότητα στην οποία η μία συνιστώσα προϋποθέτει την άλλη, όπως ακριβώς συμβαίνει στην προαιώνια μάχη ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό», το Υin και το Yang.

«Εχουμε όλοι μέσα μας το μοντέρνο και το μεταμοντέρνο, απλώς διαφέρει η… δόση», κατέληξε ο Τάσος Μπίρης στη σύντομη παρέμβασή του στο κατάμεστο θέατρο της Ελληνο-αμερικανικής Ενωσης, στην εκδήλωση για την παρουσίαση του βιβλίου, που εξελίχθηκε σε σεμινάριο για την αρχιτεκτονική. Διαθέτοντας ένα «βαρύ» όνομα στην αρχιτεκτονική, αλλά και με σημαντικό δικό του έργο, ο Τάσος Μπίρης έχει ταχθεί στην πράξη με τις αρχές του μοντέρνου κινήματος, που έδωσε θαυμάσια δείγματα γραφής στη χώρα μας στη δεκαετία του 1960. Αφουγκράζεται, όμως, και τις ιδιομορφίες του μεταμοντέρνου, που έκανε δυναμική εμφάνιση στα τέλη του 20ού αιώνα, με χαρακτηριστικό εκφραστή τον Φρανκ Γκέρι. «Δεν πιστεύω στο χάσμα των γενεών», ξεκαθάρισε κερδίζοντας το θερμό χειροκρότημα του κοινού. Αλλωστε μιλούσε πάντα ανοιχτά και πολλές φορές λειτουργούσε ως αλεξικέραυνο τραβώντας επάνω του την ένταση, χωρίς όμως να επιδιώκει να βγει από αυτήν τροπαιούχος.

Είχε προηγηθεί η κάθετη τοποθέτηση του Κωνσταντίνου Δεκαβάλλα. Ο σημαντικός καθηγητής του Πολυτεχνείου και σπουδαίος «μάστορας» της εφαρμοσμένης αρχιτεκτονικής δεν δίστασε να ταχθεί χωρίς αστερίσκους με τους οπαδούς του μοντερνισμού. Ανέπτυξε τον κοινωνικό του χαρακτήρα και τόνισε ότι υπηρετεί τον άνθρωπο, σε αντιδιαστολή με το μεταμοντέρνο που το προσδιόρισε ως design. Να ανοίξει ο διάλογος και να φτάσει σε ρήξεις, αντέτεινε ο Παναγιώτης Τσακόπουλος, που πήρε τον λόγο μετά τον πανεπιστημιακό καθηγητή Μάνο Στεφανίδη. Η παρουσίαση συμπληρώθηκε με δύο ομιλητές που υπερασπίστηκαν τις γενιές τους: τον Κώστα Γκιζελή, που μετέφερε την αύρα των Δ. Πικιώνη και Αρη Κωνσταντινίδη, των βασικών συντελεστών της αρχιτεκτονικής άνοιξης των πρώτων δεκαετιών μετά τον Πόλεμο, και τη Δήμητρα Βογιατζάκη, που σκόρπισε φρεσκάδα στην αίθουσα.

Η συζήτηση των Μπίρη-Γιαμαρέλου στο βιβλίο «Αχαρτογράφητα ρεύματα» ξεδιπλώνεται σε 80 ενότητες, στις οποίες μεγάλο μέρος καταλαμβάνει η συζήτηση για τον Δημήτρη Αντωνακάκη, ο οποίος, όπως και ο Αρης Κωνσταντινίδης, δεν «χώρεσαν» στο καθηγητικό δυναμικό της αρχιτεκτονικής σχολής. Κριτικές αναφορές γίνονται στο νέο πρόγραμμα σπουδών, που φέρει τη «σφραγίδα» του Νίκου Καλογερά. Βασικός αποδέκτης του βιβλίου είναι η αρχιτεκτονική κοινότητα και από αυτή την άποψη έχει ενδιαφέρον ο αναλυτικός κατάλογος των δημιουργών της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ομως αυτό δεν είναι μειονέκτημα, αφού ισχύει η φράση του Ρολάν Μπαρτ ότι «καλό είναι το βιβλίο που σε κάνει να σηκώνεις το κεφάλι σου από αυτό».

Το βιβλίο «Αχαρτογράφητα ρεύματα. Για την αρχιτεκτονική, τη διδασκαλία της και το δίπολο Μοντέρνου-Μεταμοντέρνου στη σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ 1974-2000» των Τάσου Μπίρη και Στέλιου Γιαμαρέλου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Μελάνι».