Στον παράδεισο και την κόλαση του ανθρώπινου εγκεφάλου

Ο μεγάλος σκηνοθέτης και αναμορφωτής του θεάτρου Πίτερ Μπρούκ εξακολουθεί στα 89 του χρόνια να παθιάζεται με τα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην παράσταση «Η Κοιλάδα των Εκπλήξεων», που φέρνει σε λίγες μέρες στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, μυθικές και συμπαντικές εμπειρίες μπορούν κάλλιστα να κρύβονται πίσω από τους πεζούς όρους της νευρολογίας συναισθησία και διαταραχή ιδιοδεκτικότητας.

Πίντερ, Κάφκα, Μότσαρτ. Με δικά τους έργα είχε έρθει τελευταία ο Πίτερ Μπρουκ στην Αθήνα, πάντα κοντά στο αθηναϊκό κοινό από την εποχή της «Μαχαμπαράτα» κιόλας (1985), πολύ πιο συχνά τα τελευταία χρόνια χάρη στη συνεργασία του με την Αττική Πολιτιστική Εταιρεία και το φεστιβάλ της «Θέατρο πέρα από τα όρια».

Και να που την Τρίτη 2 Δεκεμβρίου καταφτάνει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά με την τελευταία δουλειά του, την «Κοιλάδα των εκπλήξεων» (The Valley of Astonishment). Μόνο διθυραμβικές κριτικές πήρε στο ταξίδι της στον κόσμο, ακόμα και από τους… λογικούς και συντηρητικούς συμπατριώτες του. Διότι για μια ακόμα φορά ο γκουρού του θεάτρου (κλισέ, αλλά αποδίδει την αλήθεια) κάνει θέατρο το ασύλληπτο. Τα μυστήρια του ανθρώπινου εγκεφάλου και των αισθήσεων.

Πάντα, βέβαια, με απλό και εντελώς μινιμαλιστικό τρόπο. Αλλά τα θαυμαστά και άγνωστα προσεγγίζει μήπως και καταλάβουμε κι εμείς, οι πιστοί θεατές του, ότι υπάρχουν δρόμοι που μας ανοίγονται πέρα από την καθημερινότητά μας, εμπειρίες «μυθικές και συμπαντικές» τις λέει στη συνέντευξη που μας έδωσε.

Και τι περίεργο. Αντλεί το υλικό του έργου, που έγραψε μαζί με τη μόνιμη συνεργάτιδά του, Μαρί-Ελέν Ετιέν, από την επιστήμη της νευρολογίας. Τι πιο πεζό, θα σκεφτείτε. Κι όμως, τίποτα το πεζό δεν έχει η συναισθησία, η ικανότητα του ανθρώπου να ακούει τις μυρωδιές, να βλέπει και να μυρίζει τους ήχους, να συνδυάζει αριθμούς με χρώματα. Δηλαδή η μια αίσθησή του να πυροδοτεί την άλλη, να μπλέκονται σε πρωτόγνωρο γαϊτανάκι.

Ούτε μπορείς να προσπεράσεις ουδέτερα τον άνθρωπο που βλέπει τις λέξεις σαν εικόνες και αποκτά έτσι μια εκπληκτική, ασυνήθιστη μνήμη. Ή τον άλλο, που χρησιμοποιεί τις δυνάμεις του εγκεφάλου του για να ξεπεράσει την αδυναμία του να νιώσει το σώμα του και να το κινήσει.

Μα είναι θέατρο αυτό; Είναι και παραείναι. Με ανθρώπινες ιστορίες, με έναν μάγο στη σκηνή να καλεί τους θεατές να πάρουν μέρος στα κόλπα του, με μουσική ζωντανή.

Και με μια μεγάλη ηθοποιό, τη γνωστή μας πια πολυβραβευμένη Κάθριν Χάντερ (η Ελληνίδα Κατερίνα Χατζηπατέρα), που τη θαυμάσαμε με το στόμα ανοιχτό πρώτη φορά στην Αθήνα χάρη στον «Πίθηκο του Κάφκα», πάλι παράσταση του Πίτερ Μπρουκ. Μαζί της δύο ακόμα ηθοποιοί, να μοιράζονται όλους τους ρόλους: ο Ιταλός σύζυγός της, Μαρτσέλο Μάνι – συνιδρυτής με τον Σάιμον Μακ Μπέρνι της περίφημης ομάδας Theatre de Complicite – και ο Τζάρεντ ΜακΝιλ.

• Είναι η «Κοιλάδα των Εκπλήξεων» ένα είδος συνέχειας της παράστασης «Ο άνθρωπος που» («L’ homme qui»), που βασιζόταν στο μπεστ σέλερ του νευρολόγου Ολιβερ Σακς «Ο άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του με ένα καπέλο»; Εξακολουθεί να σας ενδιαφέρει όλα αυτά τα χρόνια το ανθρώπινο μυαλό;

Αυτό ακριβώς είναι. Είναι η δουλειά που ξεκινήσαμε στο Bouffes du Nord αμέσως μετά τη «Mαχαμπαράτα» γιατί θέλαμε να απομακρυνθούμε από τα μεγάλα έπη και να κάνουμε κάτι που να είναι επικό μεν αλλά για τον σύγχρονο κόσμο. Τότε αποφασίσαμε ότι δεν υπήρχε τίποτα πιο δυνατό από την άγνωστη φύση του ανθρώπινου εγκέφαλου. Κι έτσι αρχίσαμε να τον μελετάμε. Κάναμε πρώτα το «L’ homme qui», μετά το «Je suis une phenomene» και στη συνέχεια αποφασίσαμε να πάμε αυτή τη διαδικασία ακόμα παραπέρα. Φαίνεται ήδη και από τον τίτλο της παράστασης: «Η Κοιλάδα των Εκπλήξεων». Εδώ πια βρισκόμαστε κάπου πέρα από τα γνωστά και αναγνωρίσιμα, εκεί όπου οι άγνωστες πλευρές του ανθρώπινου μυαλού, και συνεπώς της ανθρώπινης ύπαρξης, μπορούν να μας προκαλέσουν έκπληξη.

• Στην παράσταση ασχολείστε με δύο καταστάσεις, τη συναισθησία (synesthesia) και τη διαταραχή ιδιοδεκτικότητας (impaired proprioception) που ούτε να τις προφέρω δεν μπορώ. Γιατί ειδικά αυτές; Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι που τις έχουν είναι ένα σύμβολο μιας πιο πλούσιας ζωής, που εγώ, εσείς, όλοι μας δεν θα μπορέσουμε ποτέ να ζήσουμε;

Ακριβώς. Θέλουμε να δείξουμε στο κοινό πρώτα απ’ όλα δύο άγνωστες λειτουργίες του εγκεφάλου, που ανακαλύφθηκαν και μελετήθηκαν σχετικά πρόσφατα. Ολες οι άλλες περιπτώσεις που είχαμε δείξει στο «L’ homme qui», μια σειρά από περίεργα νευρολογικά προβλήματα, είναι όλες πολύ γνωστές (αυτισμός κ.λπ.). Ενώ αυτές τις δύο λέξεις δεν μπορείτε να τις προφέρετε γιατί ελάχιστοι άνθρωποι τις γνωρίζουν. Τώρα που εμείς με την παράσταση ανοίξαμε το θέμα, βγαίνουν μπροστά ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι που παραδέχονται ότι τις έχουν. Το έκρυβαν από ντροπή γιατί οι γονείς και οι δάσκαλοί τους τούς είχαν προειδοποιήσει να μην το πουν σε κανέναν. Για να μη νομίζει ο κόσμος ότι είναι τρελοί.

Υπάρχει μια τεράστια ανταπόκριση. Μετά από κάθε παράσταση, σε κάθε είδους κοινό, έρχονται άνθρωποι και μας λένε: «Το έχω κι εγώ αυτό», «η κόρη μου είναι έτσι», «η μητέρα μου έζησε όλη της τη ζωή με αυτό, ποτέ δεν μπόρεσα να καταλάβω γιατί έπρεπε να έχει διαφορετικό χρώμα οδοντόβουρτσας κάθε μέρα της βδομάδας». Και τώρα μαθαίνουν ότι μεγάλοι συνθέτες, μεγάλοι ζωγράφοι όπως ο Καντίνσκι, μεγάλοι συγγραφείς όπως ο Ναμπόκοφ, έζησαν με αυτές τις «διαταραχές». Είναι πολύ σημαντικό όλο αυτό. Γιατί ανοίγεται μπροστά μας ένα είδος ζωής πιο πλούσιο από οτιδήποτε όλοι εμείς καταφέραμε ποτέ να αγγίξουμε. Κι όμως βρίσκεται εκεί, γύρω μας. Μπορεί, φυσικά, να είναι πολύ επώδυνο γιατί δεν μπορούμε να το ελέγξουμε. Παράδεισος αλλά και κόλαση μαζί.

• Ολα αυτά θα τα δούμε καθαρά και κατανοητά στην παράσταση; Υπάρχουν, ξέρουμε, επί σκηνής διάφορες ιστορίες τέτοιων ανθρώπων. Τις γράψατε μόνοι σας; Χρησιμοποιήσατε πραγματικές;

Ο κύριος χαρακτήρας, που τον παίζει η Κάθριν Χάντερ, είναι μια πραγματική περίπτωση από τη Σοβιετική Ενωση, την οποία περιέγραψε ο μεγάλος Ρώσος νευρολόγος Aλεξάντερ Λούρια στο βιβλίο του «The Mind of a Mnemonist», που μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1968. Εκεί περιέγραψε έναν άνθρωπο που είχε μεγαλώσει στη Λιθουανία στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και είχε αναπτύξει από τα παιδικά του χρόνια μια απίστευτη ικανότητα να απομνημονεύει τεράστιες λίστες πραγμάτων με τον εξής τρόπο: πήγαινε μια βόλτα με το μυαλό του σε έναν οικείο δρόμο και φανταζόταν τα αντικείμενα σε διαφορετικές τοποθεσίες του. Αργότερα, αν ήθελε να θυμηθεί τη λίστα, δεν είχε παρά να ξανακάνει τη βόλτα και όλα τα αντικείμενα του έρχονταν στο μυαλό με αυστηρή σειρά.

Την περίπτωση αυτή του Λούρια την είχαμε χρησιμοποιήσει και στην παράσταση «Je suis un phénomène» το 1998. Τώρα αποφασίσαμε να την κάνουμε πιο μοντέρνα, πιο σύγχρονη. Η Κάθριν Χάντερ, που είναι Ελληνίδα ηθοποιός, παίζει στην παράσταση μια επίσης Ελληνίδα, τη Sammy Costas, που ζει στη Νέα Υόρκη και έχει ανάλογες εμπειρίες. Δημιουργήσαμε δηλαδή ένα παράλληλο πρόσωπο με την περίπτωση του Λιθουανού.

• Είναι εύκολο να αναπαραστήσει κανείς αυτές τις καταστάσεις στη σκηνή; Με ποιο τρόπο; Χρησιμοποιείτε εφέ;

Κάθε άλλο. Το πιο εύκολο και συμβατικό, στο οποίο καταφεύγει σήμερα το θέατρο για να λύσει ανάλογα προβλήματα, είναι το βίντεο. Εμείς προσπαθήσαμε να τα δείξουμε όλα μέσω της υποκριτικής και της γλώσσας. Απευθυνόμαστε στη φαντασία των θεατών. Γιατί το θέατρο υπάρχει για να βοηθά το κοινό να ζήσει κάτι μέσω του μοιράσματος της εμπειρίας των ηθοποιών και του ξυπνήματος της φαντασίας του. Δεν επιχειρήσαμε, λοιπόν, να εικονογραφήσουμε τις εξωπραγματικές εμπειρίες των χαρακτήρων, ούτε να τις εξηγήσουμε. Μόνο να τις υποβάλουμε στον θεατή και να τους δώσουμε ζωή.

• Σε τι χρησιμεύουν τα εμβόλιμα αποσπάσματα από το παλιό περίφημο ποίημα του Πέρση Φαρίντ Ατάρ «Η συνδιάσκεψη των πουλιών»; Υπάρχει κάποια σύνδεση με τα μυστήρια του εγκεφάλου; Θα την καταλάβουμε εύκολα;

Το θέμα είναι ότι δεν θέλαμε να κάνουμε κάτι που να θυμίζει διάλεξη. Κάνουμε θέατρο και το θέατρο χρειάζεται πάντα τον ιμπρεσιονισμό του, στοιχεία που μπλέκονται, που δημιουργούν αισθήσεις και εντυπώσεις και ενισχύουν το σύνολο. Αυτό το περσικό ποίημα χρησιμοποιoύσε στην εποχή του κάθε είδους εικόνες από την καθημερινή ζωή για να βοηθήσει τους ανθρώπους να ανοιχτούν σε πνευματικές περιπέτειες, που πήγαιναν πολύ πέρα από αυτές. Νιώσαμε ότι μπορεί κανείς να συνδέσει μερικές από τις υπέροχες λέξεις και εικόνες του για να υπονοήσει σύγχρονες καταστάσεις και εμπειρίες. Αλλά αναβαθμίζοντάς τες σε κάτι πιο μυθικό και ταυτόχρονα συμπαντικό.

• Γιατί σκηνοθετείτε αυτή τη φορά μαζί με τη Μαρί-Ελέν Ετιέν;

Συνεργαζόμαστε στο θέατρο σχεδόν σαράντα χρόνια. Ξεκίνησε σαν βοηθός μου και σταδιακά μοιράστηκε, κατάλαβε βαθιά τη δουλειά μου και τις αναζητήσεις μου, με βοήθησε σ’ αυτές. Τώρα αναλαμβάνει ένα τεράστιο μέρος της παραγωγής και, επίσης, είναι μια πολύ καλή συγγραφέας. Χαίρομαι πολύ που υπάρχει αυτός ο άνθρωπος δίπλα μου. Και αυτή τη φορά αποφάσισα να μην τη λέω απλώς συνεργάτιδα, αλλά συν-σκηνοθέτρια.

• Εχετε ήδη ένα νέο σχέδιο; Δεν φαίνεστε διατεθειμένος να χαλαρώσετε.

Εχω, αλλά θα το ανακοινώσω εν καιρώ.

• Και κάτι τελευταίο. Σας αρέσει το θέατρο της εποχής μας;

Ποτέ σε όλη μου τη ζωή δεν σκεφτόμουν το θέατρο σαν κάτι ενιαίο. Οταν βλέπω κάτι που είναι πραγματικά καλό είμαι πολύ ευτυχής, όταν δω κάτι βαρετό νιώθω δυστυχής. Βλέπω πολλά πράγματα που μου αρέσουν, αλλά δεν θα σας τα πω όσο κι αν επιμένετε. Πιστεύω, όμως, ότι το θέατρο σήμερα κινείται, είναι ζωντανό, εξελίσσεται και αλλάζει. Εχει καλές και κακές στιγμές όπως κάθε ζωντανή τέχνη.

Το «Μπουφ ντι Νορ» στα χέρια των νέων

● Τι γίνεται με το «Μπουφ ντι Νορ»; Το έχετε εντελώς εγκαταλείψει;

Καθόλου. Ηθελα να το παραδώσω σε νεότερους ανθρώπους και το 2010 το ανέλαβαν δύο στους οποίους είχα μεγάλη εμπιστοσύνη, τους ήξερα πολύ καλά, ο Ολιβιέ Μαντέι και ο Ολιβιέ Πουμπέλ. Προέρχονται και οι δύο από τον κόσμο της μουσικής. Αυτοί κάνουν τώρα όλη τη δουλειά, τον καλλιτεχνικό προγραμματισμό και τα πάντα. Είμαι βέβαια πολύ κοντά τους, κάνω σχεδόν κάθε χρόνο μια μεγάλη παραγωγή και ανήκω ακόμα, όχι τυπικά, όχι στα χαρτιά, αλλά με έναν βαθύ και ουσιαστικό τρόπο στο «Μπουφ ντι Νορ». Τους ενθαρρύνω να μην κάνουν αυτά που έκανα εγώ, αλλά αντίθετα να τα χρησιμοποιούν σαν σημείο εκκίνησης για μια δική τους δουλειά. Για παράδειγμα, είναι και οι δύο αφοσιωμένοι στη σχέση θεάτρου και μουσικής. Τους στηρίζω σ’ αυτό με όλες μου τις δυνάμεις.

Ιnfo: «Η Κοιλάδα των Εκπλήξεων» από 2 έως 6 Δεκεμβρίου, 9 μ.μ., Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

Μια διεθνής συμπαραγωγή των: Αττική Πολιτιστική Εταιρεία, CICT/Théâtre des Bouffes du Nord, Young Vic Theatre. Στα αγγλικά με ελληνικούς υπέρτιτλους.

Τιμές εισιτηρίων: 40, 30, 23 ευρώ. Φοιτ., ΑΜΕΑ και άνεργοι 15 ευρώ. Στο ταμείο του θεάτρου (τηλ. 210-4143310), στη Στοά Πεσμαζόγλου (Πανεπιστημίου 39), online στο www.ticketservices.gr και με τηλεφωνική κράτηση στο 210-7234567.