Καύσωνας: Η Ευρώπη «λιώνει» η Ελλάδα περιμένει – Ακρίβεια και έλλειψη πρασίνου «σκοτώνουν»

Περισσότεροι από 1.300 θάνατοι που έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη από τις 21 Ιουνίου αποδίδονται στις ακραίες θερμοκρασίες, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους.

Την προηγούμενη εβδομάδα καταγράφηκαν νέα ρεκόρ σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Γερμανία, η Πολωνία και η Τσεχία, όπου ο υδράργυρος άγγιξε ή και ξεπέρασε τους 40 βαθμούς Κελσίου. Οπως τόνισε ο Τ.Α. Γκεμπρεγέσους, η θερμική καταπόνηση αποτελεί έναν «σιωπηλό δολοφόνο», καθώς οι ευρωπαϊκές κατοικίες, οι χώροι εργασίας και τα σχολεία δεν έχουν σχεδιαστεί για να αντέχουν σε τόσο ακραίες θερμοκρασίες.

Τα μετεωρολογικά μοντέλα για την Ελλάδα δεν δείχνουν φαινόμενα έντονου καύσωνα, τουλάχιστον για τις 10 πρώτες ημέρες του Ιουλίου. Ωστόσο, το κύμα του ευρωπαϊκού καύσωνα, επηρεασμένο από τον Ωμέγα Εμποδιστή κινείται πλέον από τη Δυτική Ευρώπη προς την ανατολική και τα Βαλκάνια και αναμένεται να επηρεάσει περιοχές της χώρας μας, όπως η Μακεδονία και η Θεσσαλία και λιγότερο η Αττική, με τις θερμοκρασίες να φτάνουν κατά τόπους τους 37-38 βαθμούς.

Πότε έρχονται καύσωνες

Οπως αναφέρει στην «Εφ.Συν.» ο πρώην διευθυντής προγνώσεων της ΕΜΥ, Νίκος Καντερές, αναλύοντας τις παρατηρήσεις από τον μετεωρολογικό σταθμό της Νέας Φιλαδέλφειας, ο Ιούνιος δεν έδωσε φέτος καύσωνα στην Αττική. «Πέρυσι τον Ιούνιο είχαμε επτά ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 37 βαθμών Κελσίου και πρόπερσι, το 2024, θερμοκρασίες – ρεκόρ με 17 ημέρες καύσωνα. Την τελευταία δεκαετία, 2016-2025, για τους μήνες Ιούνιο, Ιούλιο και Αύγουστο, με σταθμό αναφοράς τη Νέα Φιλαδέλφεια είχαμε 266 ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 37 βαθμών. Σε κάθε ημερολογιακή χρονιά αναλογούν 26-27 ημέρες καύσωνα.

Τις προηγούμενες δεκαετίες καταγράφονταν χαμηλότερες τιμές» τονίζει χαρακτηριστικά ο κ. Καντερές, βλέποντας σαφή επιδείνωση της κλιματικής κρίσης και θεωρώντας αναπόφευκτο να εμφανιστούν ορισμένες ημέρες καύσωνα μέσα στον Ιούλιο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι πολίτες πρέπει να πανικοβάλλονται.

Επικίνδυνες ελλείψεις

Καταγράφοντας τα καιρικά φαινόμενα από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, ο βετεράνος μετεωρολόγος Νίκος Καντερές θεωρεί ότι ο καύσωνας του Ιουλίου 1987 αποτέλεσε σημείο καμπής για την Ελλάδα και ειδικότερα για την Αθήνα. Από τις 20 έως τις 31 Ιουλίου οι θερμοκρασίες έφτασαν τους 44°C, ενώ η υψηλή υγρασία και η άπνοια επιδείνωσαν τις ήδη ακραίες συνθήκες, οδηγώντας στον θάνατο περισσότερους από 1.300 ανθρώπους, κυρίως ηλικιωμένους. Η περιγραφή του κ. Καντερέ για το ελληνικό 1987 θυμίζει αυτό που ζει τώρα η ασυνήθιστη Ευρώπη. Εκείνη την περίοδο, η χώρα ήταν ουσιαστικά απροετοίμαστη να αντιμετωπίσει τόσο έντονα φαινόμενα, καθώς η χρήση κλιματισμού ήταν περιορισμένη, ενώ σήμερα, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 78% των ελληνικών νοικοκυριών διαθέτει κλιματιστικό.

Η τραγωδία λειτούργησε ως καταλύτης για τη σταδιακή ενίσχυση των υποδομών και των μηχανισμών προστασίας απέναντι στην ακραία ζέστη. Η πρόσφατη εμπειρία άλλων ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι η ένταση των επιπτώσεων ενός καύσωνα δεν εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία, αλλά και από παράγοντες όπως η υψηλή υγρασία, η απουσία φυσικών δροσιστικών ανέμων, όπως το μελτέμι που επηρεάζει τμήματα της Ελλάδας κατά τους θερινούς μήνες, καθώς και το επίπεδο προετοιμασίας των υποδομών και των δημόσιων υπηρεσιών για την αντιμετώπιση ακραίων θερμικών φαινομένων.

«Πολυτέλεια» το κλιματιστικό

Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Ινστιτούτου ΕΝΑ (με τίτλο «Θερμική καταπόνηση στην Αθήνα) στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος GRID, οι ολοένα υψηλότερες θερμοκρασίες και η αυξανόμενη συχνότητα των καυσώνων επιδεινώνουν αισθητά τις συνθήκες διαβίωσης στην Αθήνα, με τις μεγαλύτερες επιπτώσεις να καταγράφονται στις πυκνοδομημένες γειτονιές όπου το πράσινο είναι περιορισμένο και οι χώροι σκίασης ανεπαρκείς. Μιλώντας στην «Εφ.Συν.», η επιστημονική υπεύθυνη της έρευνας, Αγγελική Μητροπούλου, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επιστημονική συνεργάτιδα του ινστιτούτου ΕΝΑ, βλέπει έντονο ταξικό αποτύπωμα στην επιβάρυνση από την ακραία ζέστη, όπως και την ανάγκη σοβαρών προληπτικών αλλαγών στον αστικό σχεδιασμό: «Σχεδόν ένας στους δύο κατοίκους περιορίζει τη χρήση του κλιματιστικού για οικονομικούς λόγους. Αρα, σχετίζεται και με τη διάσταση της ενεργειακής φτώχειας. Αξίζει να πούμε ότι στα χαμηλά εισοδήματα το ποσοστό αυτό είναι ακόμα πιο υψηλό, διότι ακόμα λιγότεροι άνθρωποι ανοίγουν το κλιματιστικό και αυτό μόνο όταν η κατάσταση είναι πια στο απροχώρητο με τη θερμική καταπόνηση».

Οπως επισημαίνει η Α. Μητροπούλου, καθώς οι καλοκαιρινοί καύσωνες έχουν μπει πλέον στην καθημερινότητα των πολιτών, πρέπει άμεσα να κινηθούμε προς έναν άλλου τύπου αστικό σχεδιασμό, εφόσον ούτε η κατάχρηση των κλιματιστικών μπορεί να αποβεί ουσιαστική λύση. «Οι γειτονιές μπορούν να γίνουν πιο δροσερές με μικρές και χειρουργικές επεμβάσεις, όχι μόνο με μαζικής κλίμακας αλλαγές που απαιτούν χρόνο. Ο κόσμος νιώθει τη μεγαλύτερη δυσφορία στον δρόμο και στα μέσα μεταφοράς, όπου θα έπρεπε οι συνθήκες του δημόσιου χώρου να προσφέρουν στους πολίτες διεξόδους από τον καύσωνα».

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος GRID, ο σχεδιασμός για πιλοτικά πέντε δήμους σε Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία και Κύπρο οργανώνεται σε τέσσερις τομείς παρέμβασης: στις πράσινες υποδομές, στη βιώσιμη κινητικότητα, στον συμπεριληπτικό σχεδιασμό και στην ενεργοποίηση του δημόσιου χώρου. Στη χώρα μας συμμετέχουν οι δήμοι Καλλιθέας και Μοσχάτου.

Στην πράξη αυτό σημαίνει περισσότερο πράσινο και σκίαση για καλύτερη θερμική άνεση, αναδιοργάνωση της στάθμευσης ώστε να απελευθερωθούν πεζοδρόμια και διαβάσεις, ασφαλέστερες και πιο προσβάσιμες πεζοπορικές διαδρομές, καθώς και ανάπλαση των πλατειών και των κοινόχρηστων χώρων.

Το ευρωπαϊκό βίωμα

Ρουμανία

Η μετεωρολογική υπηρεσία της Ρουμανίας εξέδωσε κόκκινη προειδοποίηση για την επέλαση του καύσωνα αυτή την εβδομάδα, καθώς αναμένονται θερμοκρασίες 41 βαθμών σε αρκετές περιοχές. Ο επικεφαλής της Πολιτικής Προστασίας της χώρας, Ραέντ Αραφάτ, δήλωσε ότι ο κρατικός μηχανισμός έχει προετοιμαστεί με τον συντονισμό των διαθέσιμων ασθενοφόρων, την αλλαγή στο πρόγραμμα των Λυκείων, το στήσιμο έκτακτων σταθμών πρώτων βοηθειών και τη δωρεάν παροχή μπουκαλιών εμφιαλωμένου νερού. Το δημαρχείο του Βουκουρεστίου ξεκίνησε μια εκστρατεία για τον μετριασμό των επιπτώσεων του καύσωνα, εγκαθιστώντας σιντριβάνια και ντους δρόμου με κουρτίνες υδρατμών στις πιο πολυσύχναστες περιοχές. Συνολικά εγκαταστάθηκαν 113 σιντριβάνια και οκτώ ντους δρόμου.

Τσεχία

Ο πρόσφατος καύσωνας στην Τσεχία συνοδεύτηκε από πρωτοφανείς θερμοκρασίες, με το εθνικό ρεκόρ να καταρρίπτεται δύο φορές και να φτάνει τους 41,9°C. Σχεδόν όλες οι περιφέρειες της χώρας κατέγραψαν διαδοχικές τροπικές νύχτες, ένα φαινόμενο ιδιαίτερα ασυνήθιστο ακόμη και για τις ορεινές και ημιορεινές περιοχές.

Η αντίδραση της λαϊκιστικής ακροδεξιάς κυβέρνησης προκάλεσε έντονες συζητήσεις, καθώς περιορίστηκε κυρίως στην έκδοση γενικών συστάσεων προς τους πολίτες, όπως να πίνουν αρκετά υγρά και να αποφεύγουν την υπερβολική εργασία κατά τις ώρες αιχμής της ζέστης, χωρίς να ανακοινώσει πρόσθετα μέτρα. Παράλληλα, στελέχη του μικρότερου ακροδεξιού κυβερνητικού εταίρου Motoriste Sobe υιοθέτησαν έντονη πολιτική ρητορική απέναντι σε προοδευτικά κόμματα, υποστηρίζοντας ότι «το καλοκαίρι κάνει ζέστη, όπως τη νύχτα έχει σκοτάδι», μια στάση που σχολιάστηκε ευρέως ως άρνηση της κλιματικής αλλαγής και υποβάθμιση της σοβαρότητας του φαινομένου.

Γερμανία

Στη Γερμανία καταγράφηκε νέο ιστορικό ρεκόρ θερμοκρασίας, καθώς μετεωρολογικός σταθμός της Γερμανικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας (DWD) στην πόλη Κόσεν (Coschen), κοντά στα σύνορα με την Πολωνία, κατέγραψε 41,7°C. Πρόκειται για την υψηλότερη θερμοκρασία που έχει μετρηθεί ποτέ στη χώρα από την έναρξη της τήρησης επίσημων μετεωρολογικών αρχείων. Το κόμμα των Πρασίνων προτείνει πλέον κάτι που παλιότερα θα αποδοκίμαζε έντονα: τη χορήγηση κρατικών επιδοτήσεων για την εγκατάσταση συστημάτων κλιματισμού σε νοσοκομεία, μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, νηπιαγωγεία και σχολεία, υποστηρίζοντας ότι οι ευάλωτες ομάδες και οι εργαζόμενοι σε αυτές τις δομές δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν με ασφάλεια τις ολοένα υψηλότερες θερμοκρασίες.

Η πρόταση αφορά κυρίως κλιματιστικά που θα τροφοδοτούνται από ηλιακή ενέργεια, αξιοποιώντας τη μεγάλη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από φωτοβολταϊκά κατά τους θερινούς μήνες. Την ίδια ώρα, σε αντίθεση με τη Γαλλία, η Γερμανία δεν διαθέτει επίσημο σύστημα καταγραφής των θανάτων που σχετίζονται με τον καύσωνα. Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία της Γερμανικής Ενωσης Διάσωσης Ζωής (DLRG), τουλάχιστον 26 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από πνιγμό κατά το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Ιουνίου.

● Tο άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE 2, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλει­στικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Sebastian Pricop (Hotnews-Ρουμανία), Petr Jedlička (Denik Referendum–Τσεχία) και Birgit Baumann (Der Standard–Αυστρία).